بازار پول اسلامی: ماهیت، کارکرد و ابزار‌ها

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی

2 قم

3 تهران

چکیده

بازار پول یکی از مهم‌ترین بازارهای مالی در نظام بانکداری متعارف است که کارکردهای مهمی مانند کشف قیمت منابع کوتاه‌مدت را بر عهده دارد؛ پذیرش یا عدم پذیرش این بازار در چارچوب اسلامی، می‌تواند اثرات مهمی در نظریه و کاربرد دانش بانکداری اسلامی به همراه داشته باشد که نمی‌توان از آن غافل بود.
پرسش اصلی پژوهش آن است که آیا بازار پول اسلامی قابلیت شکل‌گیری دارد؟ مقاله به روش توصیفی و تحلیل محتوا به دنبال اثبات این فرضیه است که بازار پول اسلامی به لحاظ نظری کاملاً قابل تصور بوده و می‌توان با استفاده از ابزارهای مالی اسلامی کوتاه‌مدت، نسبت به تشکیل آن اقدام نمود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بر اساس فقه اسلامی، بسیاری از قراردادها ـ مانند مرابحه، بیع دین، سلف و اجاره ـ این ظرفیت را دارند که به صورت کوتاه‌مدت و با نرخ سود از پیش تعیین‌شده،  استفاده شوند که می‌توان از ظرفیت این قراردادها جهت طراحی ابزارهای لازم برای توسعه بازار پول اسلامی استفاده کرد؛ همچنین برخلاف بازار پول متعارف که در آن تمامی معاملات بر اساس خرید و فروش اوراق قرضه انجام می‌شود، کلیه معاملات بازار پول اسلامی بر اساس معامله اوراق مرتبط با بخش واقعی اقتصاد انجام می‌شوند؛ بنابراین تمامی ابزارها و اوراق مورد استفاده در بازار پول اسلامی علاوه بر ریسک اعتباری، با دیگر انواع ریسک مواجه‌اند؛ این در حالی است که ابزارها و اوراق بازار پول متعارف صرفاً با ریسک اعتباری مواجه هستند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Financial Islamic Money Market: Nature, Functions and Instruments

چکیده [English]

Money market is one of the most important financial markets in conventional banking system that has different functions like price discovery of short term funds. Accepting or refusing this market in an Islamic framework, can have important effects on theory and practice of Islamic banking that cannot be ignored. Having reviewed the subject of money market in the conventional financial system, this paper tries to evaluate the possibility of creating an Islamic money market through short term financial instruments. The results which are based on an analytical-descriptive approach, show that: firstly, the Islamic money market is theoretically plausible. In fact, it is quite possible to make Islamic money market by making use of Islamic short-term instruments. In addition to theory, the Islamic money market is practiced in some Islamic countries like Malaysia and Iran. Secondly, in the Islamic Fiqh, different kinds of Islamic contracts with fixed and predetermined return rate are available (like Murabaha). It is possible to use these contracts in the Islamic money market. Finally, unlike the conventional money market where all the contracts are done based on buying and selling of bonds, all the Islamic money market contracts are based on Sukuk; which is related to the real sector of the economy. In addition, unlike the conventional money market, all the instruments and Sukuk used in the Islamic money market have different kinds of risk over and above the credit risk. These two are the most important differences of Islamic and conventional money market.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Money market
  • Islamic Banking
  • riba
  • Islamic Jurisprudence
  • sukuk
  1. توتونچیان، ایرج؛ پول و بانکداری اسلامی و مقایسه آن با نظام سرمایه‌داری؛ تهران: انتشارات توانگران، ۱۳۷۹.
  2. توسلی، محمداسماعیل؛ تحلیل ماهیت پول و بنیان‌های اعمال سیاست پولی در اقتصاد اسلامی؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۴.
  3. جلالی نائینی، سیداحمدرضا؛ سیاست‌گذاری پولی: مبانی نظری و ارزیابی عمل‌کرد در ایران؛ تهران: پژوهشکده پولی و بانکی، ۱۳۹۴.
  4. حاجیان، محمدرضا؛ بازار بین‌بانکی ریالی؛ تهران: پژوهشکده پولی و بانکی، ۱۳۹۲.
  5. خامنه‌ای، سیدعلی؛ اجوبة الاستفتائات؛ بیروت: دارالحق، ۱۴۱۶ق.
  6. صالح‌آبادی، علی؛ «بورس‌بازی در بازار سهام از دیدگاه اسلام»؛ فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق7، ش۲۰، ۱۳۸۲.
  7. عاملی، شیخ حر؛ وسائل‌الشیعه؛ قم: مؤسسه آل‌البیت:، ۱۴۰۹ق.
  8. عیوضلو، حسین؛ «اصول و مبانی نظام پولی در اقتصاد اسلامی»؛ فصلنامه اقتصاد اسلامی، س8، ش29، ۱۳۸7.
  9. مبلغی، احمد؛ «دلائل فقهی ضرورت تشکیل بازار مشترک اسلامی»؛ فصلنامه فقه، ش۳۹، ۱۳۹۳.
  10. مطهری، مرتضی؛ نظری به نظام اقتصادی اسلام؛ تهران: صدرا، ۱۳۸۹.
  11. موسوی خمینی، روح‌الله؛ تحریرالوسیله؛ قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۶ق.
  12. ــــــــ؛ کتاب‌‏البیع؛ قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی;، ۱۴۲۱ق.
  13. موسویان، سیدعباس؛ بازار سرمایه اسلامی؛ قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۱.
  14. موسویان، سیدعباس و حسین میثمی؛ بانکداری اسلامی (۱):مبانی نظری ـ تجارب عملی؛ چ5، تهران: پژوهشکده پولی و بانکی، ۱۳۹4.
  15. میثمی، حسین و کامران ندری؛ طراحی مدل‌های عملیاتی اوراق بهادار (صکوک) جهت انجام عملیات بازار باز: چارچوبی نوین برای سیاست‌گذاری پولی اسلامی؛ تهران: دانشگاه امام صادق7، ۱۳۹۵.
  16. میرمعزی، سیدحسین؛ «بورس‌بازی از دیدگاه فقه»؛ فصلنامه اقتصاد اسلامی، ش۹، ۱۳۸۲.
  17. یوسفی، محمدرضا؛ بررسی امکان بازار پول در اقتصاد اسلامی؛ رساله دکتری رشته علوم اقتصادی، قم: دانشگاه مفید، ۱۳۹۱.
    1. Axilrod, S; Inside the Fed; Cambridge: The MIT Press, 2009.
    2. Bindseil, U; Monetary Policy Operations and the Financial System; London: Oxford University Press, 2014.
    3. Branson, W.H; Macroeconomic: Theory and Policy; London: Harper and Row, 3rd edition, 1989.
    4. Chapra, M.; The Global Financial Crisis: Can Islamic Finance Help Minimize the Severity and Frequency of Such a Crisis In The Future; paper prepared at the Forum on the Global Financial Crisis, Islamic Development Bank, 2008.
    5. Hubbard, O.; Money, banking, and the financial system; Boston: Prentice-Hall, 2012.
    6. Mankiw, N.G.; Macroeconomics; Ninth Edition, Washington: Harvard University press, 2016.
    7. Mishkin, F.; the Economics of Money, Banking, and Financial Markets; 10th Edition, Princton: Prentice Hall, 2013.
    8. Mishkin, F. and Eakins, S.; Financial Markets and Institutions; 8th Edition, New York: Prentice Hall, 2015.
    9. Palgrave Dictionary; the new Palgrave dictionary of money and finance; UK: MacMillan, 2013.
    10. Saunders, A. and Cornett, M; Financial Markets and Institutions; 5th edition, Princeton: Business and Economics, 2012.
    11. Thau, A.; The bond book: Everything investors need to know about treasuries, municipals,GNMAs, corporates, zeros, bond funds, money market funds and more; London: McGraw-Hill, 2010.
    12. Toutounchian, I.; Islamic Money and Banking: Integrating Money in Capital Theory; Washington: Wiley Finance, 2013.
    13. Saunders, A. and Cornett, M.; Financial Markets and Institutions; 6th edition, Princeton: Business and Economics, 2015.
    14. Mirakhor, A. and Iqbal, Z.; Profit and loss sharing contracts in Islamic finance; in the handbook of Islamic banking, London: Edward Elgar Publishing, 2007.
    15. Maghrebi, N. and Mirakhor, A.; Risk Sharing and Shared Prosperity in Islamic Finance; Islamic Economic Studies, Vol. 23, No. 2.  2015.