مفهوم فقر اقتصادی و تبیین راهکار زکات در رفع آن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشکده معارف اسلامی و اقتصاد دانشگاه امام صادق (ع)

2 دانشجوی کارشناسی ‌ارشد دانشگاه امام صادق

چکیده

بشر همواره در رویای از بین بردن فقر و ایجاد یک زندگی مناسب برای همه افراد و جوامع بوده و به همین خاطر همواره تلاش‌ها و راهکارهای متعددی برای مبارزه با فقر انجام داده است؛ اما تجویز راهکار بدون توجه به ریشه‌های مختلف فقر نمی‌تواند آ‌ن‌چنان ‌که باید مؤثر واقع شود. در نظام اقتصادی اسلام نیز از زکات به‌عنوان راهکاری برای از بین بردن  فقر نام‌برده شده است.  امروزه با توجه به تغییر روابط و نظام‌های اجتماعی، درآمدهای بالقوه زکات توانایی کفاف حجم عظیم فقر موجود در جوامع را ندارد و این با نقش زکات در رفع فقر که روایات به آن اشاره‌کرده‌اند، در تعارض است. سؤالی که مطرح می‌شود این است که آیا راهکار زکات برای رفع همه انواع فقر اقتصادی مناسب است؟ در این راستا تلاش‌های علمی مناسبی برای رفع این تعارض و تبیین مسئله زکات در مطالعات مختلف صورت گرفته که عمدتاً ناظر به گسترش منابع زکات بوده است. در این مقاله از طریق حصر عقلی، تشکیل خانواده حدیثی و با استفاده از آیات و روایات، ریشه‌های فقر به چهار دسته طبیعی، خودساخته، سرمایه‌داری و استعماری تقسیم شده است و بعد از آن با بیان راهکارهای اسلام برای مبارزه با هر نوع فقر این نتیجه گرفته شده که فقر موجود در جامعه اسلامی محدود به فقر طبیعی است و راهکار زکات در جهت رفع این فقر است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

the concept of economic poverty and the role of zakah to alleviate it

نویسندگان [English]

  • mohammad mahdi asgari 1
  • Ahmad Mohammadi 2
1 deputy dean, faculty of Islamic studies and economicsدانشیار دانشکده معارف اسلامی و اقتصاد دانشگاه امام صادق (ع)
2 دانشجوی کارشناسی ‌ارشد دانشگاه امام صادق
چکیده [English]

Humanity has always dreamed of eradicating poverty and creating a good life for all individuals and communities, and has therefore made numerous efforts and strategies to combat poverty. But prescribing a solution, regardless of the different origins of poverty, cannot be as effective. In the Islamic economic system, zakat has also been cited as a strategy to eliminate poverty.
 Today, due to changing social relationships and social systems, the potential income of zakat is not capable of sufficiently accommodating the enormous amount of poverty present in societies. And this contradicts the role of zakat in poverty alleviation, which the hadiths have referred to. The question that arises is whether Zakat is a solution to all kinds of economic poverty? In this regard, good scientific efforts have been made to resolve this conflict and explain the problem of zakat in various studies, which have mainly focused on expanding zakat resources.
In this paper, the roots of poverty are divided into four categories: natural, self-made, capitalism, and colonial, through the formation of a hadithic family and using verses and narratives, and then conclude by expressing Islam's strategies for combating all forms of poverty. It turns out that the poverty in
Islamic society is limited to natural poverty and Zakat is the solution to this poverty.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Poverty
  • Zakah
  • Economic Poverty
  • Natural Poverty
  1. امام علی‌بن‌ابی‌طالب؛ نهجالبلاغه؛ گردآوری شریف رضی؛ قم: انتشارات دارالهجره، 1379.
  2. آشوری، داریوش؛ دانشنامه سیاسی؛ چ16، تهران: نشر مروارید، 1387.
  3. آمدی، عبدالواحد بن محمد تمیمی؛ غررالحکمودررالکلم؛ قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1366.
  4. ابن عبدالحکم، أبومحمد؛ سیرة عمر بن عبد العزیز ما رواه الإمام مالک بن أنس وأصحابه؛ بیروت: عالم الکتب، 1404ق.
  5. ابن‌بابویه، محمدبن‌علی (شیخ صدوق)؛ الأمالی؛ قم: انتشارات کتابخانه اسلامی، 1362.
  6. ــــــــــ؛ منلایحضرهالفقیه؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1362.
  7. استیگلیتز، جوزف؛ بهای نابرابری؛ ترجمه اسماعیل رئیسی، چ۱، قم: دفتر نشر معارف، 1394.
  8. پیغامی، عادل؛ درس گفتارهای اقتصاد مقاومتی؛ چ۱، تهران: انتشارات سدید، 1394.
  9. توسلی، محمداسماعیل؛ «امکان‌سنجی فقهی احیای زکات پول‌های نقد رایج کنونی»، پژوهشنامه مالیات؛ ش7، 1394.

10. ــــــــــ؛ «امکان‌سنجی اجرای زکات در ایران با بهره‌گیری از تجربیات کشورهای اسلامی»، مجموعه مقالات سومین همایش دوسالانه اقتصاد اسلامی؛۱۳۸۹.

11. حر عاملی، محمد‌بن‌حسن؛ وسائل الشیعه؛ ج1، قم: مؤسسه آل‌البیت:، 1409ق.

12. حکیمی، محمدرضا؛الحیاة؛ تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1368.

13. دلشاد تهرانی، مصطفی؛ مصاحبه با خبرگزاری مهر؛ خرداد 1392.

14. راغب اصفهانی، حسین؛ مفرداتالفاظالقرآن؛ سوریه: دار العلم، 1412ق.

15. رهنما، مجید؛ مسائل کشورهای آسیایی و افریقایی؛ چ2، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۵۰.

16. زین‌العابدین، طیب؛ «زکات و کاهش فقر در جهان اسلام»، مشکو‌ة؛ ش58 و 59، 1377.

17. شعبانی و همکاران؛ «زکات پول از منظر فقه فریقین و بررسی ظرفیت بالقوه آن در فقرزدایی (مطالعه سال‌های ۱۳۸۷ تا ۱۳۸۹ اقتصاد ایران)»، دو فصلنامه مطالعات اقتصاد اسلامی؛ ش۱۱، ۱۳۹۲

18. شعبانی و همکاران؛ «طراحی سازوکار ورود خمس به اقتصاد ایران و آثار بالقوه اقتصادی آن»، دو فصلنامه علمی-پژوهشی مطالعات اقتصاد اسلامی؛ س8، ش2، 1395.

19. الصدر، محمدباقر؛ اقتصادنا؛ بیروت و القاهره: دارالکتب اللبنانی و دار الکتاب المصری، ۱۳۹۸ق.

20. صفایی ‌حائری، علی؛ فقر و انفاق؛ چ2، قم: انتشارات لیله‌القدر، 1388.

21. طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ المیزانفیتفسیرالقرآن؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.

22. عسکری، محمدمهدی و حسین غفورزاده آرانی؛ «تحلیل مقایسه‌ای شاخص فقر چندبعدی در اسلام و اقتصاد متعارف»، مطالعات اقتصاد اسلامی؛ ش12، ۱۳۹۳.

23. عسکری، محمدمهدی و عبدالمحمد کاشیان؛ «آزمون بسندگی زکات و خمس در تأمین حداقل معیشت خانوارهای نیازمند در اقتصاد ایران طی سال‌های 1380 تا 1387»، معرفت اقتصاد اسلامی؛ ش3، ۱۳89.

24. عسکری، محمدمهدی و مهدی اسماعیل‌پوردره؛ «تحلیل نظری زکات و بررسی امکان تعمیم دامنه اموال مشمول زکات»، مطالعات اقتصاد اسلامی؛ س2، ش1، 1388.

25. عسکری، محمدمهدی؛ «تحلیل نظری نقش دولت اسلامی در قبال زکات»؛ فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق7 ، ش۱۳و۱۶، ۱۳۸۰.

26. ــــــــــ؛ تحلیل نظری زکات؛ تهران: دانشگاه امام صادق7، 1385.

27. غفورزاده آرانی، حسین؛ «تحلیل مقایسه‌ای مؤلفه‌های الگوی اندازه‌گیری خط فقر بر مبنای شریعت اسلام و اقتصاد متعارف»؛ پایان‌نامه دوره کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه امام صادق7، 1391.

28. فیاض، ابراهیم؛ «سرمایه‌داری و تولید فقر عمومی»، مجله  پگاه حوزه؛ ش227، 1386.

29. قائمی اصل، مهدی و همکاران؛ «بررسی تطبیقی مفهوم فقر در فقه امامیه و اقتصاد متعارف؛ معرفی مفهوم غنای کفافی در ادبیات فقه امامیه»، مطالعات اقتصاد اسلامی؛ ش18، 1396.

30. کاظم‌زاده، فیروز؛ روس و انگلیس در ایران؛ ترجمه منوچهر امیری؛ تهران: انقلاب اسلامی، ۱۳۷۱.

31. کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب؛ الکافی؛ تهران: دار الکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق.

32. کیاءالحسینی، سیدضیاءالدین؛ «برآورد زکات در ایران و جایگاه آن در رفع نیازهای ضروری»؛ قم:معاونت پژوهشی دانشگاه مفید قم، 1382.

33. ــــــــــ؛ «نقش زکات فطره در فقرزدایی مطالعه موردی: ایران ۱۳70- ۱۳8۰»، اتحاد اسلامی؛ ش۳۱، 1387.

34. المجلسی، الشیخ محمدباقر؛ بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار؛ ج۴۰، کتاب الزکاة، بیروت: مؤسسة الوفاء، الطبعة الثانیة، ۱۴۰۳ق.

35. مکارم، ناصر و همکاران؛ دائره‌المعارف فقه مقارن؛ ج2، قم: مدرسه امام علی‌بن ابی‌طالب7، 1389.

36. میرزایی، نجفعلی؛ فرهنگ اصطلاحات معاصر؛ تهران: فرهنگ معاصر، 1394.

37.یوسفی، محمدرضا؛ «مقایسه مفاهیم فقر و مسکنت با دو مفهوم فقر مطلق و نسبی»؛ فصلنامه مفید، ش16، 1377.

  1. Kahf, Monzer; “Zakah and Obligatiry Expenditures in Islam - in: Lessons In Islamic Economics”; Islamic Research and Training Iostitution (IRTI), Islamic Development Bank (IDB), Jeddah: 1988.
  2. Howard M. Wachtel; “Capitalism and Poverty in America: Paradox or Contradiction?”, The American Economic Review; V.62, 1972.