پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی اقتصاد اسلامی 1735-3262 26 102 2026 05 22 A Multi-Layered Analysis of the Government's Position in Confronting Subsistence Charities تحلیل چند لایه‌ای از جایگاه دولت در مواجهه با خیریه‌های معیشتی 5 41 736904 10.22034/iec.2026.2007222.2883 FA مصطفی کاظمی نجف ابادی دانشیار گروه اقتصاد، پژوهشکده علوم اجتماعی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه ، قم، ایران. 0000-0003-2271-2714 Journal Article 2025 05 24 Introduction: The relationship between government and subsistence charities has undergone profound conceptual and structural transformations over time. Modern governance technologies and historical developments have fundamentally altered the government's role in addressing poverty. Objective: This study aims to conduct a multi-layered analysis of the government's position toward subsistence charities from historical, governance, epistemological, jurisprudential, and ethical perspectives, in order to identify theoretical foundations and explain the optimal relationship model between the government and these institutions. Methodology: This research is fundamental and employs a descriptive-analytical approach. Data collection was carried out through documentary and library methods, referring to authoritative historical, jurisprudential, ethical sources, and governance literature. Findings: The findings indicate that the historical trajectory of the government-charity relationship has evolved from local religious solidarities to the welfare state model and then to the neoliberal approach emphasizing individual responsibility. From a governance perspective, the position of charity varies depending on the governance model (hierarchical, rational goal, consensual, or fluid). From an Islamic epistemological and ethical viewpoint, the government is directly responsible and the ultimate guarantor for providing the livelihood of the underprivileged, but this responsibility is designed on the basis of layered Takafol (social solidarity): first, compulsory collective sufficiency-based solidarity (Takafol-e Wajeb-e Kefa'i) rests upon the people; second, popular charitable institutions and local networks act; and only in the final layer does the government enter as a supporter. Conclusion: The government should not engage in extensive direct administration of charitable affairs; rather, it plays the role of the ultimate backer, focusing on policymaking, regulation, and facilitation. Public participation bears the main burden, while the government provides support in governance layers. رابطه دولت و نهادهای خیریه معیشتی، به‌عنوان بخشی از بخش سوم اقتصاد، طی زمان دچار تحولات عمیق مفهومی و ساختاری شده است. این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی، سیر تطور نقش دولت از الگوهای رفاهی تا حکمرانی تنظیم‌گر و شبکه‌ای را بررسی کرده و نشان می‌دهد که نحوه مواجهه دولت با خیریه‌ها تابعی از مدل‌های حکمرانی، ساختار قدرت، ترجیحات سیاسی و زمینه‌های فقهی و اخلاقی است. از منظر نظری، با بهره‌گیری از مدل‌های یانگ، نجم و شوپرت، چهار نوع رابطه دولت و خیریه‌ها (همکاری، تکمیلی، هم‌جذبی و تقابلی) تحلیل شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در دوره نئولیبرال، دولت‌ها گرایش به برون‌سپاری خدمات اجتماعی به بخش خصوصی و خیریه‌ها یافته‌اند، اما این واگذاری‌ها چالش‌هایی چون وابستگی، تضعیف استقلال خیریه‌ها و تداخل در مأموریت‌های اجتماعی ایجاد کرده است. از منظر فقهی و اخلاق اسلامی نیز، دولت در برابر تأمین معیشت محرومان مسئول است و موظف به ایجاد ساختارهای منظم حمایتی مبتنی بر عدالت، تکافل و حق عمومی در منابع است. این پژوهش بر ضرورت بازتعریف جایگاه دولت در حکمرانی خیریه‌ها تأکید می‌کند و خواستار ترکیب رویکردهای نهادی، مشارکتی و ارزشی در تعامل با نهادهای خیریه معیشتی است.

https://eghtesad.iict.ac.ir/article_736904_4f767788455f0ece7932d3708da30bc6.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی اقتصاد اسلامی 1735-3262 26 102 2026 05 22 An Islamic Finance Model for Joint-Stock Agricultural Cooperatives to Achieve Economies of Scale and Social Justice الگوی تأمین مالی اسلامی تعاونیهای سهامی کشاورزی برای تحقق صرفه‌های مقیاس و عدالت اجتماعی 43 77 736905 10.22034/iec.2026.2066928.2906 FA محمد سعید پناهی بروجردی استادیار دانشکده اقتصاد، دانشگاه علامه طباطبائی ، تهران، ایران. 0000-0003-0549-9464 Journal Article 2025 07 25 Introduction: The agricultural sector of Iran, despite its pivotal role in ensuring food security and generating employment, has failed to benefit from economies of scale due to the fragmented structure of land holdings, financial constraints, and managerial weaknesses. Although small agricultural cooperatives hold a special position in the Islamic economy, they face serious challenges in maintaining economic efficiency and sustainability. Objective: The main objective of this research is to design an efficient institutional structure that aligns with the principles of Islamic economics, thereby providing the necessary groundwork for agricultural cooperatives to benefit from economies of scale while upholding social justice. Methodology: This study, using a library-based method and documentary analysis, examines the theoretical foundations of Islamic economics, cooperative theory, joint-stock company structures, and the concept of economies of scale. Based on this analysis, it proposes a hybrid model titled the “Cooperative–Joint Stock Company with Islamic Financing.” Findings: The findings indicate that implementing this model significantly contributes to enhancing the economic resilience of small cooperatives by facilitating large-scale investments, reducing production costs, increasing productivity, and strengthening bargaining power. Furthermore, this approach is fully consistent with the values of Islamic economics, as it eliminates interest (Riba), promotes distributive justice, and emphasizes collective ownership and financial transparency. Conclusion: The results suggest that the success of this model requires strengthening legal frameworks, developing Islamic financial instruments, and managerial empowerment. This structure can be utilized as a practical and indigenous model for reforming the agricultural structure of Iran and other Islamic countries. مقدمه: بخش کشاورزی ایران، با وجود نقش محوری در تأمین امنیت غذایی و ایجاد اشتغال، به دلیل ساختار خرد زمین‌ها، محدودیت‌های سرمایه‌ای و ضعف‌های مدیریتی نتوانسته است از مزایای صرفه‌های مقیاس بهره‌مند شود. تعاونی‌های کشاورزی کوچک اگرچه در اقتصاد اسلامی جایگاه ویژه‌ای دارند، در حفظ کارایی اقتصادی و پایداری با چالش‌های جدی روبه‌رویند. هدف: هدف اصلی این پژوهش طراحی یک ساختار نهادی کارآمد و منطبق با اصول اقتصاد اسلامی است که ضمن پاسداری از عدالت اجتماعی، بستر لازم را برای بهره‌برداری تعاونی‌های کشاورزی از صرفه‌های مقیاس فراهم آورد. روش‌شناسی: این مطالعه با روش کتابخانه‌ای و تحلیل اسنادی، مبانی نظری اقتصاد اسلامی، تئوری تعاونی، ساختار شرکت‌های سهامی و مفهوم صرفه‌های مقیاس را بررسی کرده، بر این اساس مدلی ترکیبی تحت عنوان «تعاونی-سهامی با تأمین مالی اسلامی» را ارائه می‌دهد. یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد اجرای این مدل با تسهیل سرمایه‌گذاری‌های کلان، کاهش هزینه‌های تولید، افزایش بهره‌وری و تقویت قدرت چانه‌زنی، به ارتقای تاب‌آوری اقتصادی تعاونی‌های کوچک کمک شایانی می‌کند. همچنین این رویکرد با حذف ربا، ترویج عدالت توزیعی و تأکید بر مالکیت جمعی و شفافیت مالی، کاملاً با ارزش‌های اقتصاد اسلامی همسوست. نتیجه‌گیری: نتایج حاکی از آن است که موفقیت این مدل نیازمند تقویت چارچوب‌های حقوقی، توسعه ابزارهای مالی اسلامی و توانمندسازی مدیریتی است. این ساختار می‌تواند به عنوان الگویی عملی و بومی برای اصلاح ساختار کشاورزی ایران و سایر کشورهای اسلامی مورد استفاده قرار گیرد.

https://eghtesad.iict.ac.ir/article_736905_5fe56994c639f7090d98ad9fd089888a.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی اقتصاد اسلامی 1735-3262 26 102 2026 05 22 Principles and indicators of national resilience with an Islamic economic approach (Based on the thoughts of Ayatollah Javadi Amoli) اصول و شاخص های تاب آوری ملی با رویکرد اقتصاد اسلامی (مبتنی بر اندیشه های آیت الله جوادی آملی ) 79 120 736906 10.22034/iec.2026.2086288.3022 FA ام کلثوم فیاضی دانش‌پژوه دکتری تفسیر تطبیقی، مؤسسه آموزش عالی حوزوی معصومیه، قم، ایران 0009-0001-0034-2321 سیدمهدی معلمی استادیار جامعة المصطفی العالمیة و عضو هیئت علمی بنیاد علوم وحیانی اسراء، قم، ایران. سید کمال الدین عمادی چاچکامی عضو هیئت علمی بنیاد علوم وحیانی اسرا، قم، ایران. Journal Article 2026 02 22 Introduction: The agricultural sector of Iran, despite its pivotal role in ensuring food security and generating employment, has failed to benefit from economies of scale due to the fragmented structure of land holdings, financial constraints, and managerial weaknesses. Although small agricultural cooperatives hold a special position in the Islamic economy, they face serious challenges in maintaining economic efficiency and sustainability. Objective: The main objective of this research is to design an efficient institutional structure that aligns with the principles of Islamic economics, thereby providing the necessary groundwork for agricultural cooperatives to benefit from economies of scale while upholding social justice. Methodology: This study, using a library-based method and documentary analysis, examines the theoretical foundations of Islamic economics, cooperative theory, joint-stock company structures, and the concept of economies of scale. Based on this analysis, it proposes a hybrid model titled the “Cooperative–Joint Stock Company with Islamic Financing.” Findings: The findings indicate that implementing this model significantly contributes to enhancing the economic resilience of small cooperatives by facilitating large-scale investments, reducing production costs, increasing productivity, and strengthening bargaining power. Furthermore, this approach is fully consistent with the values of Islamic economics, as it eliminates interest (Riba), promotes distributive justice, and emphasizes collective ownership and financial transparency. Conclusion: The results suggest that the success of this model requires strengthening legal frameworks, developing Islamic financial instruments, and managerial empowerment. This structure can be utilized as a practical and indigenous model for reforming the agricultural structure of Iran and other Islamic countries. مقدمه: تاب‌آوری ملّی در ادبیات اقتصاد مقاومتی عمدتاً بر مقاومت ساختارهای کلان اقتصاد با رویکرد اقتصاد متعارف متمرکز است؛ اما در اندیشه آیت‌الله جوادی آملی با رویکرد اسلامی، تاب‌آوری اقتصاد با «تاب‌آوری اقتصادی آحاد ملت» گره خورده است. هدف: پژوهش حاضر با هدف استخراج اصول تاب‌آوری آحاد ملت با رویکرد اقتصاد اسلامی مبتنی بر اندیشه آیت‌الله جوادی آملی و ارائه شاخص‌های کمی متناظر برای سنجش آنها انجام شده است. روش‌شناسی: این پژوهش کیفی و اکتشافی است و از روش «تبیین کلام به کلام» که ریشه در سنت تفسیر قرآن به قرآن دارد، استفاده کرده است. یافته‌های پژوهش: یافته‌ها نشان می‌دهد شش اصل بنیادین در این راستا قابل شناسایی است: فقرزدایی (با تأکید بر توانمندسازی اقتصادی)؛ عدالت اقتصادی (با تشبیه ثروت به خون در پیکره جامعه)؛ تعاون و همیاری عاقلانه؛ مسئولیت‌پذیری و همبستگی اجتماعی؛ رعایت کرامت انسانی (با پرهیز از مزدوری)؛ استقلال اقتصادی (با عدم رکون به بیگانگان). نوآوری مقاله: این پژوهش برای اولین بار اصول استخراج‌شده از اندیشه یک فقیه، مفسر و فیلسوف را با شاخص‌های کمی عملیاتی پیوند می‌زند و نشان می‌دهد چگونه توانمندسازی مردم به جای مقاومت صرف اقتصاد، تاب‌آوری ملّی را پایدار می‌کند. نتیجه‌گیری: الگوی تاب‌آوری مستخرج از اندیشه آیت‌الله جوادی آملی، الگویی مردم‌پایه، عدالت‌محور، کرامت‌بنیان و استقلال‌گراست. بر خلاف الگوهای متعارف که بر شاخص‌های کلان متمرکزند، در این پارادایم «پرشدن جیب و کیف مردم» معیار نهایی موفقیت است. اصول شش‌گانه به گونه‌ای دیالکتیکی در هم تنیده‌اند و تحقق آنها نیازمند بومی‌سازی شاخص‌های بین‌المللی تاب‌آوری، طراحی سیاست‌های اقتصادی مردم‌محور، تقویت تعاونی‌ها و شرکت‌های کارگر-مالک است.

https://eghtesad.iict.ac.ir/article_736906_ccc803aad2aeb15b7c8a4a673a4ae65f.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی اقتصاد اسلامی 1735-3262 26 102 2026 05 22 Analysis of the Zakat System from the Perspective of Justice (Examining the First Nisab in the Basis of Zakat) تحلیل نظام زکات از منظر عدالت (بررسی نصاب اول در پایه های زکات) 121 147 736907 10.22034/iec.2026.2078070.2967 FA حجت الله دالوند دانش‌آموخته کارشناسی ارشد معارف اسلامی و اقتصاد دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران Journal Article 2025 11 17 1. Introduction: The Zakat system, as a taxation system, is highly complex and contains diverse tax bases and tax rates. Given that the tax system designed by the Sharia (Islamic law) is certainly based on justice, analyzing the Zakat system from the perspective of justice holds special importance. 2. Research Methodology: This article demonstrates that the first threshold (Nisab) in the 9 bases of Zakat is determined based on justice and targets individuals with equal levels of affluence. The method employed in this article is the "discovery method," introduced by Ayatollah Martyr Sadr, which seeks to uncover the governing principles behind Sharia economic rulings. In this regard, the difference in the nature of money and animal bases is first examined, and then the level of individuals' affluence in these two bases is calculated based on the determining factor of affluence level. 3. Research Findings: This article first categorizes assets into 'returns' and 'capital' and identifies the types of Zakat bases according to these two components. It then shows that the Zakat system is designed to levy taxes on returns, and the collection of Zakat from capital was solely due to the economic limitations of early Islam in accessing the returns of capital (in terms of monetary assets). 4. Conclusion: a. It is proven that the first threshold for the sheep base generates returns equivalent to the first threshold for the gold and silver base, indicating the Sharia's endeavor to maintain justice among the bases of capital and returns. b. The limitation in accessing money in early Islam has resulted in the Zakat system, despite the Sharia's effort for 100% implementation of justice, being unable to fully realize certain aspects of justice. c. Considering the widespread access to money in the contemporary economy, the proposed Zakat model is a 2.5% Zakat on one-year savings, provided that the amount exceeds two-thirds of the average annual household expenses. مقدمه: نظام زکات به عنوان یک نظام مالیاتستانی پیچیدگی بالایی دارد و حاوی پایههای مالیاتی و نرخهای مالیاتی متنوع است. ازآنجاکه نظام مالیاتی طراحی‌شده توسط شارع قطعاً مبتنی بر عدالت است، تحلیل نظام زکات از منظر عدالت اهمیت ویژهای دارد. روش تحقیق: در این مقاله نشان داده میشود نصاب اول در پایههای نه‌گانه زکات بر اساس عدالت تعیین شده، افراد با سطح غنای مساوی را هدف قرار میدهد. روش کار در این مقاله کشف است که شهید آیت‌الله صدر معرفی کرده، به کشف قواعد حاکم بر احکام اقتصادی میپردازد. در همین راستا ابتدا تفاوت ماهیت پایههای پول و حیوانات بررسی و سپس سطح غنای افراد در این دو پایه بر اساس عامل تعیینکننده سطح غنا محاسبه میشود. یافتههای تحقیق: در این مقاله ابتدا اموال در قالب منافع و سرمایه دستهبندی شده و نوع پایههای زکات بر حسب این دو مؤلفه مشخص میگردد؛ سپس نشان داده میشود نظام زکات مبتنی بر اخذ مالیات از منافع طراحی‌ شده و اخذ زکات از سرمایه، تنها به علت محدودیتهای اقتصاد صدر اسلام در دسترسی به منافع سرمایه بوده است. نتیجه‌گیری: الف) اثبات میشود که نصاب اول پایه گوسفند، منافعی معادل با نصاب اول پایه طلا و نقره ایجاد میکند که نشان‌دهنده تلاش شارع برای رعایت عدالت میان پایههای سرمایه و منافع است. ب) محدودیت دسترسی به پول در صدر اسلام موجب شده است با وجود تلاش شارع برای اجرای صد در صدی عدالت در نظام زکات، ناگزیر برخی جنبههای عدالت در نظام زکات امکان تحقق نداشته است. ج) با توجه به دسترسی فراگیر به پول در اقتصاد معاصر، الگوی پیشنهادی زکات عبارت است از زکات 2.5% درصد بر پس‌انداز یک‌ساله، به شرطی که میزان آن بیش از دوسوم متوسط مخارج سال خانوار باشد.

https://eghtesad.iict.ac.ir/article_736907_1739fafb624bdafc2f59547bcf886297.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی اقتصاد اسلامی 1735-3262 26 102 2026 05 22 Historical and Institutional Analysis of the Development of Qarz al-Hassaneh System in Iran’s Economy تحلیل تاریخی و نهادی توسعه نظام قرض الحسنه در اقتصاد ایران 149 193 736908 10.22034/iec.2026.2078706.2971 FA فاطمه عسگری دانشجوی کارشناسی ارشد، رشته علوم اقتصادی گرایش مالی اسلامی، دانشکده اقتصاد، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران وحید شقاقی شهری استادیار، گروه اقتصاد و بانکداری اسلامی، دانشکده اقتصاد، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران 0000-0002-3578-5229 Journal Article 2025 11 23 As one of the Islamic financial instruments, Qard-Al-Hasan plays an irreplaceable role in achieving social justice, reducing poverty, and strengthening the spirit of cooperation in society. Given the importance of this institution in the Iranian economy, this article aims to analyze the historical and institutional development of the Qard-Al-Hasan system and identify the challenges and solutions facing it, using combined methods of content analysis and survey. In the qualitative phase, using systematic content analysis, nearly 150 conceptual codes were extracted from the texts and categorized into five key areas (economic-financial, legal-supervisory, institutional-management, infrastructure-technology, and cultural-social). These codes were used as the basis for designing a questionnaire that was distributed among 384 experts and activists in this field. The results of the study indicate that the most important challenges facing the Qard-Al-Hasan system are in the economic-financial (26.8%) and legal-supervisory (19.1%) areas, respectively. On the other hand, the proposed solutions show that the most effective measures to improve this system are focused on the legal-supervisory area (28.5%) in the first priority and the economic-financial area (22.3%) in the second priority. Accordingly, the formulation of transparent laws, the establishment of an independent supervisory institution, the provision of sustainable financial resources, and the provision of tax incentives have been identified as key solutions. These findings emphasize the necessity of a planned transition and the phased implementation of reforms to achieve an efficient and effective Qard-Al-Hasan system in the Iranian economy. قرض‌الحسنه به عنوان یکی از ابزارهای مالی اسلامی، نقش بی‌بدیلی در تحقق عدالت اجتماعی، کاهش فقر و تقویت روحیه تعاون در جامعه ایفا می‌کند. با توجه به اهمیت این نهاد در اقتصاد ایران، مقاله پیش رو با هدف تحلیل تاریخی و نهادی توسعه نظام قرض‌الحسنه و شناسایی چالش‌ها و راهکارهای پیش روی آن، با بهره‌گیری از روش‌های ترکیبی تحلیل محتوا و پیمایش انجام شده است. در فاز کیفی و با استفاده از تحلیل محتوای نظام‌مند، نزدیک به ۱۵۰ کد مفهومی از متون استخراج و در قالب پنج حوزه کلیدی (اقتصادی-مالی، قانونی-نظارتی، نهادی-مدیریتی، زیرساخت-فناوری و فرهنگی-اجتماعی) دسته‌بندی شدند. این کدها مبنای طراحی پرسشنامه قرار گرفت که در بین ۳۸۴ نفر از خبرگان و فعالان این حوزه توزیع گردید. نتایج نشان میدهد مهم‌ترین چالش‌های پیش روی نظام قرض‌الحسنه به ترتیب اولویت در حوزه‌های اقتصادی-مالی (32.1 درصد) و قانونی-نظارتی (22.9 درصد) قرار دارند. از سوی دیگر راهکارهای پیشنهادی نشان می‌دهد مؤثرترین اقدامات برای بهبود این نظام، در اولویت اول معطوف به حوزه قانونی-نظارتی (31.1 درصد) و در اولویت دوم مربوط به حوزه اقتصادی-مالی (24.3 درصد) است. بر این اساس تدوین قوانین شفاف، ایجاد نهاد ناظر مستقل، تأمین منابع مالی پایدار و ارائه مشوق‌های مالیاتی به عنوان راهکارهای کلیدی شناسایی شده‌اند. این یافته‌ها بر ضرورت گذار برنامه‌ریزی‌شده و اجرای اصلاحات ساختاری و نهادی برای دست‌یابی به نظام قرض‌الحسنه کارآمد و اثرگذار در اقتصاد ایران تأکید می‌ورزد.

https://eghtesad.iict.ac.ir/article_736908_2c5738474bf8763bba54b9c19cfcd9dc.pdf

پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی اقتصاد اسلامی 1735-3262 26 102 2026 05 22 An Interdisciplinary Analysis of Enabling Factors, Consequences, and Measurement Indicators of Tatfif تحلیل بین‌رشته‌ای عوامل بسترساز، پیامدها و شاخص‌های سنجش تطفیف 195 234 736909 10.22034/iec.2026.2076730.2958 FA وحید ارشدی استادیار، گروه پژوهشی اقتصاد اسلامی، پژوهشکده مطالعات‌ اسلامی در علوم‌انسانی ، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. امیر حسین حسین زاده ایوری دانشجوی دکتری، علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات معارف اسلامی و ارشاد، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران Journal Article 2025 11 04 Introduction: Tatfif (shortchanging or under-measurement), as a multidimensional phenomenon, is strongly condemned in the Holy Qur’an and, from the perspective of Islamic jurisprudence, constitutes a violation of financial rights (ḥaqq al-nās) and is considered one of the major sins. This phenomenon goes beyond an individual moral deviation and represents a systemic threat to the economic, social, and ethical foundations of society. Objective: The aim of this study is to provide a comprehensive examination of the underlying factors and socio-economic consequences of tatfif and to propose the components of a composite index for measuring the prevalence of tatfif in society. Methodology: This research adopts a documentary–comparative–analytical approach and draws on theoretical frameworks from economics, sociology, psychology, and law to conduct a systematic analysis of the various dimensions of tatfif. Findings: The findings indicate that tatfif is a multifactorial phenomenon arising from the interaction of economic, sociological, psychological, and institutional variables. From an economic perspective, factors such as information asymmetry, moral hazard, financial pressures, inflation, economic recession, and weak regulatory institutions intensify incentives for shortchanging and covert quality reduction. At the sociological level, anomie and the erosion of social norms and social capital contribute to the normalization of fraudulent behaviors, while at the psychological level, unethical preferences, moral rationalization, and moral disengagement play a key role. Accordingly, the study proposes a composite tatfif measurement index based on quantitative, qualitative, regulatory, and legal components to support market monitoring and evidence-based policymaking. Conclusion: Tatfif emerges from the interaction of economic pressures, weak regulatory institutions, the erosion of social norms, and mechanisms of moral rationalization. Effective prevention therefore requires a comprehensive approach that simultaneously strengthens market governance, enhances informational transparency, reforms the tax system, and promotes professional ethics. مقدمه: پدیده تطفیف (کم‌فروشی) به عنوان معضلی چندبُعدی، در قرآن کریم به‌شدت تقبیح شده و در فقه اسلامی مصداق نقض حقوق مالی (حق‌الناس) و از گناهان کبیره به شمار می‌آید. این پدیده فراتر از یک انحراف اخلاقی فردی، تهدیدی نظام‌مند برای بنیان‌های اقتصادی، اجتماعی و اخلاقی جامعه است. هدف: بررسی جامع عوامل بسترساز و پیامدهای پدیده تطفیف در عرصه اقتصادی–اجتماعی و ارائه اجزای یک شاخص ترکیبی برای سنجش میزان شیوع تطفیف در جامعه است. روش‌شناسی: پژوهش حاضر با اتخاذ روش اسنادی-تطبیقی-تحلیلی و با بهره‌گیری از چارچوب‌های نظری اقتصاد، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و حقوق به تحلیل نظام‌مند ابعاد مختلف پدیده تطفیف می‌پردازد. یافته‌ها: تطفیف پدیده‌ای چندعاملی است که از تعامل متغیرهای اقتصادی، جامعه‌شناختی، روان‌شناختی و نهادی شکل می‌گیرد. از منظر اقتصادی عواملی چون عدم تقارن اطلاعاتی، مخاطرات اخلاقی، فشارهای مالی، تورم، رکود و ضعف نهادهای نظارتی، انگیزه کم‌فروشی و کاهش پنهانی کیفیت را تشدید می‌کنند. در سطح جامعه‌شناختی، آنومی و تضعیف هنجارها و سرمایه اجتماعی به عادی‌سازی رفتارهای متقلبانه می‌انجامد و در سطح روان‌شناختی، ترجیحات غیراخلاقی، توجیه‌گری اخلاقی و محوشدن اخلاقی نقش کلیدی ایفا می‌کنند. بر این اساس پژوهش یک «شاخص ترکیبی سنجش تطفیف» مبتنی بر مؤلفه‌های کمی، کیفی، نظارتی و حقوقی برای پایش بازار و سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد پیشنهاد می‌کند. نتیجه‌گیری: تطفیف از تعامل فشارهای اقتصادی، ضعف نهادهای نظارتی، فرسایش هنجارهای اجتماعی و سازوکارهای توجیه‌گری اخلاقی شکل می‌گیرد. مقابله مؤثر با تطفیف مستلزم رویکردی جامع است که تقویت حکمرانی بازار، شفافیت اطلاعاتی، اصلاح نظام مالیاتی و ترویج اخلاق حرفه‌ای را توأمان دنبال کند.

https://eghtesad.iict.ac.ir/article_736909_f8ed75622c19ed09b6e350fade0f7f4a.pdf