اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی

شناسایی و تحلیل مولفه‌های مهم در استقرار نظارت شرعی مطلوب در مؤسسات مالی اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد توحیدی 1
علیرضا صبوری 2
محمدعلی رضائی هنجنی 3
سید محمدرضا خالقی 4
1 دانشیار گروه مالی، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق، تهران، ایران
2 گروه مدیریت مالی، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، ایران
3 دانشجوی کارشناسی‌ارشد پیوسته مدیریت مالی، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق
4 دانشجوی دکتری تخصصی مالی گرایش مهندسی مالی، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق
10.22034/iec.2024.2030161.2758
چکیده
مؤسسات مالی اسلامی به دلیل ماهیت فعالیتشان که همان انطباق با شریعت است، همواره در معرض ریسک شریعت قرار دارند. یکی از اقداماتی که منجر به مدیریت این ریسک در مؤسسات مذکور می‌گردد، حکمرانی و نظارت شرعی است. براساس تعریف سازمان حسابداری و حسابرسی مؤسسات مالی اسلامی، نظارت شرعی، کلیه اقدامات احتیاطی و نظارتی به‌منظور اطمینان از انطباق فعالیت‌های بانک یا مؤسسه مالی اسلامی با اصول و قوانین شریعت مقدس اسلام است. هدف نهایی از این نظارت، دستیابی به اقدامات، فعالیت‌ها، تدابیر، اصول و روش‌هایی است که به‌وسیله آن‌ها بتوان ریسک شریعت را در مؤسسات مذکور به حداقل رساند. این پژوهش، به دنبال استخراج مولفه‌های مهم در طراحی الگوی نظارت شرعی در بازارهای مالی بر اساس استانداردهای بین‌المللی مربوط و مرتبط با حکمرانی و نظارت شرعی ارائه‌شده توسط سازمان حسابداری و حسابرسی مؤسسات مالی اسلامی (AAOFI) و هیئت خدمات مالی اسلامی (IFSB) است. در این پژوهش کلیه استانداردهای ارائه شده توسط نهادهای مذکور در گام اول بررسی شدند. سپس استانداردهای مربوط و مرتبط استخراج گردیدند و با استفاده از روش تحلیل مضمون تجزیه‌وتحلیل شدند. در گام بعد مجموعه کدهای استخراج شده در سه مرحله بازبینی و در نهایت 853 کد در سطوح مضامین فراگیر، سازمان‌دهنده و پایه نهایی شدند. مضامین فراگیر نه گانه یا همان مهم‌ترین مولفه‌ها در طراحی الگوی نظارت شرعی عبارت‌اند از: اصول حکمرانی، هیئت نظارت شرعی، پیاده‌‌سازی نظارت شرعی، استقلال هیئت نظارت شرعی، نظارت شرعی داخلی، کمیته حسابرسی و حاکمیتی، اجرا و افشای مسئولیت اجتماعی، کدهای اخلاقی کارکنان و کدهای اخلاقی برای حسابداران و حسابرسان.
کلیدواژه‌ها
نظارت شرعی
مؤسسات مالی اسلامی
سازمان حسابداری و حسابرسی مؤسسات مالی اسلامی (AAOIFI)
هیئت خدمات مالی اسلامی (IFSB)
تحلیل مضمون

عنوان مقاله English

Identifying and analyzing the important components in the establishment of optimal Sharia supervision in Islamic financial institutions

نویسندگان English

Mohammad Tohidi 1
Alireza Saboori 2
Mohammadali Rezaei Hanjani 3
Seyyed Mohammadreza Khaleghi 4
1 Imam Sadiq University
2 Department of Financial Management, Faculty of Islamic Studies and Management, Imam Sadiq University, Tehran, Iran
3 Imam Sadiq University, Tehran, Iran
4 Imam Sadiq University, Tehran, Iran
چکیده English

Islamic financial institutions, due to the nature of their activities, which is adherence to Sharia principles, are constantly exposed to Sharia risk. One of the measures leading to the management of this risk in these institutions is Sharia supervision. According to the definition provided by the Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions (AAOIFI), Sharia supervision encompasses all precautionary and oversight measures aimed at ensuring the conformity of the activities of Islamic banks or financial institutions with the principles and laws of Islamic Sharia. In essence, the ultimate goal of this supervision is to achieve actions, activities, measures, principles, and methods that can minimize Sharia risk in these institutions. This research seeks to extract important components in designing a model of Sharia supervision in the capital market based on relevant international standards related to Sharia supervision provided by The Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions (AAOIFI) and The Islamic Financial Services Board (IFSB). In this research, all standards presented by these entities were first reviewed. Then, the relevant standards were extracted and analyzed using the thematic analysis method. In the next step, the extracted set of codes was reviewed and finalized in three stages. The comprehensive themes or important components in designing a model of Sharia supervision in the capital market include: Sharia supervisory board, implementation of Sharia supervision, independence of Sharia supervisory board, governance principles, codes of ethics for employees, audit and governance committee, internal Sharia supervision, codes of ethics for accountants and auditors, and implementation and disclosure of social responsibility.

کلیدواژه‌ها English

Sharia supervision
Islamic financial institutions
The Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions (AAOIFI)
The Islamic Financial Services Board (IFSB)
Thematic analysis
  1. احمدیان، اعظم (1402)، اثرات کوتاه‌مدت و بلندمدت نظارت شرعی بر عملکرد بانک‌ها. فصلنامه علمی تحقیقات مالی اسلامی، 12 (ویژه‌نامه اول: اولین همایش ملّی بانکداری اسلامی ایران)، 1-36.
  2. پورمحمدی، سیدحمید، و زارع قاجاری، فردوس (1392)، نهادهای مالی بین‌المللی اسلامی، تهران: جهاد دانشگاهی واحد دانشگاه صنعتی امیرکبیر.
  3. توحیدی، محمد، و فتاحی، علیرضا (1398). استخراج مؤلفه‌های ارتقای نظارت شرعی در بازار سرمایه ایران بر مبنای استانداردهای بین‌المللی (مطالعه موردی: استانداردهای بین‌المللی AAOIFI و  IFSB). فصلنامه بورس اوراق بهادار 47 (3).
  4. توحیدی، محمد، و محمودی، مریم (1401)، ارزیابی عملکرد کمیته تخصصی فقهی سازمان بورس و اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه علمی اقتصاد اسلامی، 23 (89)، 160-129، در: doi: 10.30497/IES.2012.1103.
  5. سازمان حسابداری و حسابرسی مؤسسات مالی اسلامی (1401)، استانداردهای حسابداری، حسابرسی و حاکمیتی، ترجمه مهدی‌خو، تهران: پژوهشکده پولی و بانکی (تاریخ انتشار به زبان اصلی 2015).
  6. عابدی جعفری، حسن، تسلیمی، محمدسعید، فقیهی، ابوالحسن، و شیخ‌زاده، محمد (1390). تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده‌های کیفی. اندیشه مدیریت راهبردی (اندیشه مدیریت)، 5 (2) (پیاپی 10)، 151-198.
  7. فتاحی، علیرضا، مصباحی‌مقدم، غلام‌رضا، و توحیدی، محمد (1401)، آسیب‌شناسی نظارت شرعی بازار سرمایه جمهوری اسلامی ایران. مجله معرفت اقتصاد اسلامی، 13 (2) (پیاپی 24)، 57-78.
  8. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
  9. محرابی، لیلا (1402)، هیئت مرکزی شریعت و ساختار نظارت شرعی در بانک‌های اسلامی با تأکید بر استانداردهای بین‌المللی و تجارب کشورها. نشریه علمی تحقیقات مالی اسلامی، 12 (1)، اولین همایش ملی بانکداری اسلامی ایران، 103-148،

 doi: 10.30497/ifr.2023.244187.1784.

  1. موسویان، سیدعباس، و میسمی، حسین (1393)، نظارت شرعی بر بانک‌ها و مؤسسات مالی اسلامی. تهران: پژوهشکده پولی و بانکی.
  2. موسویان، سیدعباس، میسمی، حسین، عبدالهی، محسن، و امراللهی، حامد (1391)، تحلیل و مقایسه تجربه قانون‌گذاری و نظارت بر اجرای بانکداری اسلامی در سایرکشورها: دلالت‌هایی برای نظام بانکداری بدون ربا در کشور. دوفصلنامه علمی- تخصصی مطالعات اقتصاد اسلامی، 4 (2)، 91-53،

 doi: 10. 0497/IES.2012.1103.

  1. میسمی، حسین، و قلیچ، وهاب (1389)، نظارت شرعی و ریسک شریعت در بانکداری اسلامی. فصلنامه تازه‌های اقتصاد، (136).
  2. AAOIFI (2010). Accounting, Auditing and Governance Standards for Islamic Financial Institutions. Bahrian: Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions, from: https://aaoifi.com/e-standards/?lang=en.
  3. Abdul Rahim, M., Shaharuddin, N. S. & Mohd Suki, N. (2024). Shariah governance disclosure and its effect on Islamic banks' financial performance: evidence from Malaysia and GCC countries. Journal of Islamic Accounting and Business Research.
  4. Al-saadi, A., Hassan, M. K. & Alkhan, A. M. (2022). Shari’a Governance in Bahrain: Analysing the Islamic Banking Industry’s Implementation of the Newly Issued Regulatory Shari’a Governance Module. Journal of Risk and Financial Management, 15 (10), 418.
  5. Attride-Stirling, Jennifer (2001). Thematic Networks: An Analytic Tool for Qualitative Research. Qualitative Research, 1 (3), 385-405.
  6. Boyatzis, R. E. (1998). Transforming qualitative information: thematic analysis and code development. Sage.
  7. Braun, V. & Clarke, V. (2006), Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3 )2(, 77-101.
  8. Farook, S., & Farooq, M. (2011). Shariah governance for Islamic finance: Challenges and pragmatic solutions. Retrieved from http://ssrn.com/abstract=1813483.
  9. Fatmawati, D., Ariffin, N. M., Abidin, N. H. Z., & Osman, A. Z. (2022). Shariah governance in Islamic banks: Practices, practitioners and praxis. Global Finance Journal, 100555.
  10. Ginena, K. and Hamid, A. (2015). Foundations of Sharī’ah Governance of Islamic Banks. John Wiley and Sons, Ltd, Chichester.
  11. Gintzburger, A. S. (2010). An analysis of global trends and regional pockets in the application of Islamic finance contracts in Malaysia and the Gulf Cooperation Council. paper presented in International Conference on Islamic Banking & Finance, Cross Border Practices & Litigations, Kuala Lumpur, Malaysia, June.
  12. Hasan, A. and Sabirzyanov, R. (2015). Optimal Shari'ah governance model in Islamic finance regulation. International Journal of Education and Research, 3 (4), 243-258.
  13. Hilmy, H. M. A. and Hassan, R. (2019). Sharīʿah governance structure of Islamic financial institutions in Sri Lanka. International Journal of Management and Applied Research, 6 (4), 245-258.
  14. https://aaoifi.com/?lang=en.
  15. https://www.ifsb.org/.
  16. IFSB (2009). Guiding Principles On Shari`Ah Governance Systems For Institutions Offering Islamic Financial Services, Kuala Lumpur, Islamic Financial Services Board.
  17. Islam, K. M. and Bhuiyan, A. B. (2021). Determinants of the effectiveness of internal shariah audit: evidence from Islamic banks in Bangladesh. The Journal of Asian Finance, Economics, and Business, 8 (2), 223-230.
  18. Ismail, N. A., & Razak, S. H. A. (2014). Shariah Governance Framework Gaps and Issues. International Journals of Financial Economics, 3 (1), 1–10.
  19. Jan smw, bin aao, farooq w. (2021). Regulatory Arrangement for Shariah Governance Practice of Islamic Banking Institutions in Pakistan: Issues and Challenges. Hitit İlahiyat Dergisi (in Pakistani), 20 (1).
  20. Karbhari, y., alam m.k., rahman, m. m. (2020). One regulator: diversified Shariah governance practices, why?. Asian Journal of Accounting Research, 7 (3), 332-343, DOI: 10.1108/AJAR-07-2021-0104.
  21. King, N., & Horrocks, C. (2010). Interviews in qualitative research, London: Sage.
  22. Lahsasna, A. (2014). Shari'ah non-compliance risk management and legal documentations in Islamic finance. John Wiley & Sons.
  23. Md, kausar alam, fakir, tajul islam, mahfuza, kamal runy (2021). Why does Shariah governance framework important for Islamic banks?. Asian Journal of Economics and Banking, 5 (2). DOI: 10.1108/AJEB-02-2021-0018.
  24. Kausar alam; suhaimi ab rahman; hasri mustafa; sabarina mohammed shah; hossain, md Shamim (2019). An Overview of Corporate Governance Models in Financial Institutions. 8 (4), 181-195, DOI: 10.18488/journal.11.2019.84.181.195.
  25. Memed Sueb, Prasojo, Mufiatun, Lailatis Syarifah & Rosyid Nur Anggara Putra (2022). The effect of shariah board characteristics, risk-taking, and maqasid shariah on an Islamic bank’s performance. Banks and Bank Systems, 17 (3), 89-101.
  26. Minaryanti, A. A., & Mihajat, M. I. S. (2024). A systematic literature review on the role of sharia governance in improving financial performance in sharia banking. Journal of Islamic Accounting and Business Research.
  27. Neifar, S., Salhi, B., & Jarboui, A. (2020). The moderating role of Shariah supervisory board on the relationship between board effectiveness, operational risk transparency and bank performance. International Journal of Ethics and Systems, 36 (3), 325-349.
  28. Packer, M. J. (1989). Entering the circle. Hermeneutic investigations in psychology. Albany.
  29. Patton, M. (2002). Qualitative research and evaluation methods. Thousand Oaks: California.
  30. Sahibzada muhammad wasim jan (2020). Shari’ah governance of Islamic banking institutions in Pakistan: an analytical overview. International Journal of Business and Administrative Studies. 6 (9), 286-299.
  31. Sohail, aamir; ahmad, Munawa; khan, mubbsher Munawar (2021). An exploratory study to investigate the role of Shariah Governance in Islamic financial institutions: A case of Emerging Economy. Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry, 12 (10).
  32. Wasim, M. H., & Zafar, M. B. (2023). Shariah Governance Framework for Islamic Banking in Pakistan: A Critical Review and Comparison with AAOIFI. Journal of Islamic Accounting and Business Research, ahead-of-print(ahead-of-print), in: https://doi.org/10.1108/JIABR-03-2023-0101.