اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی

طراحی مدل اجرائی قرض‌الحسنه مبتنی بر نظریات فقهی جدید

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار (همتراز استاد) دانشگاه علامه طباطبائی (ره)، تهران، ایران
چکیده
یکی از دغدغه‌های جدی در سیستم بانکی و نیز بازار سرمایه صوری عمل‌کردن این دو وآثار سوء اقتصادی و حتی فرهنگی ناشی از این امر است. یکی از مهم‌ترین علل صوری عمل‌کردن، عدم پاسخگویی عقود مبادله‌ای و مشارکتی به برخی از نیازهای مالی مردم و بنگاه‌های تولیدی از قبیل پرداخت بدهی و تأمین سرمایه در گردش است. تأمین این‌گونه نیازها در مرتبه اول مربوط به قرض‌الحسنه است. ولی ازآنجاکه در قرض‌الحسنه قدرت خرید قرض‌دهنده جبران نمی‌شود در عمل روزبه‌روز این سنت حسنه به انزوا رفته و استفاده از آن محدود شده است. این مقاله درصدد آن است که با استفاده از روش تحلیلی ـ توصیفی به طراحی مدلی بپردازد که بتوان از قرض‌الحسنه جهت تأمین مالی در سطح کوچک و بزرگ و کوتاه‌مدت و بلندمدت برای انواع نیازها استفاده نمود. بر این اساس ضمن بررسی قرض‌الحسنه و ربا از منظر فقهی و اقتصادی و با استفاده از فتوای برخی مراجع عظام این نتیجه گرفته شد که با توجه به لزوم جبران قدرت خرید پول در قرض، می‌توان هم اوراق قرض‌الحسنه در سطح گسترده با شرط جبران قدرت خرید حداکثر تا سطح تورم منتشر کرد و هم در تجهیز و تخصیص منابع می‌توان از قرض‌الحسنه با قید جبران قدرت خرید استفاده نمود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Designing an Operational Model for Qardh al-Hasanah Based on Contemporary Jurisprudential Theories

نویسنده English

Mohammad Rajaei
Assistant Professor (Professor equivalent), Allameh Tabatabaei University, Tehran, Iran
چکیده English

One of the major challenges facing the banking system and capital market in Iran is their formalistic implementation, which has led to adverse economic and even cultural consequences. A key cause of this formalism is the inability of exchange-based and partnership-based contracts to address certain financial needs—such as debt repayment and working capital financing—for individuals and productive enterprises. Such financial needs are primarily linked to Qardh al-Hasanah (interest-free lending). However, since the purchasing power of the lender is not preserved in such loans, this virtuous tradition has increasingly fallen into disuse. This study, employing a descriptive-analytical method, seeks to develop an operational model through which Qardh al-Hasanah can be utilized for financing at both small and large scales, and for both short-term and long-term needs. By examining Qardh al-Hasanah and riba (usury) from jurisprudential and economic perspectives, and drawing on the legal opinions (fatwas) of leading Islamic jurists, the research concludes that it is permissible to issue Qardh al-Hasanah bonds under the condition that the purchasing power of the loan is preserved—up to the level of inflation. Similarly, in the mobilization and allocation of financial resources, the use of Qardh al-Hasanah with a condition of maintaining purchasing power can be justified within this jurisprudential framework.

کلیدواژه‌ها English

Islamic Banking
Qardh al-Hasanah
Riba (Usury)
Inflation
Purchasing Power
Islamic Finance
  1. ابراهیمى، محمدحسین (1371). قرض‌الحسنه. قم، دفتر تبلیغات اسلامى.
  2. امام خمینى، روح‌الله [بی‌تا]. تحریرالوسیله. ج1، قم، مطبعةالاداب.
  3. ــــــــ [بی‌تا]. تحریرالوسیله. ج2، طرابلس، مکتبة العالمیة الاسلامیه.
  4. ــــــــ [بی‌تا]. کتاب‌البیع. قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
  5. الزبید، محمدمرتضى [بی‌تا]. تاج‌العروس من جواهرالقاموس. ج10، [بی‌جا]، [بی‌نا].
  6. زندیه، مهدی (1391). اسلام راهبر زندگی. ترجمه کتاب الاسلام یقود الحیات نوشته شهید سیدمحمدباقر صدر. تهران، انتشارات وزارت ارشاد.
  7. الجزیرى، عبدالرحمن (1406ق). الفقه على المذاهب الابعة. ج2، قم، دار احیاء التراث العربى.
  8. الحر العاملى، محمدبن‌حسن [بی‌تا]. وسائل‌الشیعه. ج3، [بی‌جا]، [بی‌نا].
  9. حسن‌زاده، حسین، قوام، محمدحسین، کریمی وردنجانی، رضا، هاشمی‌فر، سیدمهدی (۱۳۹۹). شناسایی و ارزیابی چالش‌های فقهی اقتصادی سپرده امتیازی در چارچوب نظام بانکداری بدون ربای جمهوری اسلامی ایران. معرفت اقتصاد اسلامی، 11(2).
  10. خامنه‌ای، سیدعلی (1400). اجوبة‌الاستفتائات. تهران، انتشارات انقلاب اسلامی.
  11. خرازی، سیدمحسن (1423ق). البحوث الهامة فی المکاسب المحرمة. ج4، قم، مؤسسه در راه حق.
  12. سبحانی تبریزی، جعفر (1397). مسائل فقهیة. قم، مؤسسة الإمام الصادق (ع).
  13. طباطبائى، سیدمحمدحسین [بی‌تا]. المیزان فى تفسیر القرآن. ج2و4، قم، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  14. عسکری، جعفر (1371). بررسی عملکرد صندوق‌های قرض‌الحسنه در ایران. دومین سمینار سیاست‌های پولی و ارزی، تهران، مؤسسه تحقیقات پولی بانکی.
  15. فاضل لنکرانی، محمدجواد (1396). ضمان انخفاض قیمة النقد. قم، مرکز فقه الأئمة الأطهار (ع).
  16. فروغ‌نژاد، حیدر، خوشنود، مهدی (۱۳۹۶). اوراق قرضه و تأمین مالی کسب‌وکارهای اجتماعی. تحقیقات مالی اسلامی، 6(2).
  17. مطهرى، مرتضى (1374). ربا، بانک و بیمه. تهران، انتشارات صدرا.
  18. مکارم شیرازی، ناصر (1428ق). أنوار الفقاهة فی أحکام العترة الطاهرة (الخمس و الأنفال). قم، مدرسة الإمام علی‌بن‌أبی‌طالب (ع).
  19. ــــــــ (1380). بحوث فقهیة مهمه. قم، مدرسة الإمام علی‌بن‌أبی‌طالب (ع).
  20. ــــــــ (1387). تفسیر نمونه. چ36، ج2، قم، دارالکتب الاسلامیه.
  21. موسویان، سیدعباس، میثمی، حسین (۱۳۹۷). سپرده تعاونی (امتیازی) به‌ عنوان نسل دوم فعالیت‌های قرض‌الحسنه. اقتصاد اسلامی، 18(71).
  22. النجفى، محمدحسن (1412ق). جواهر الکلام فى شرح شرائع الاسلام. ج 8، [بی‌جا]، مؤسسه المرتضى العالمیه.
  23. ــــــــ (1365). جواهر الکلام فى شرح شرایع الاسلام. ج23، قم، دارالکتب الاسلامیه.
  24. ناجی، مهدی (۱۳۹۸). بررسی عقد قرض به‌ عنوان یک قرارداد سودآور در بانکداری اسلامی. تحقیقات اقتصادی، 54(2).
  25. هادوی‌نیا، علی‌اصغر (۱۳7۸). قرض‌الحسنه و آثار اقتصادی آن. تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  26. هاشمى شاهرودی، سیدمحمود [بی‌تا]. بحوث فىالفقه، کتابالخمس. ج2، [بی‌جا]، [بی‌نا].
  27. ــــــــ (1382). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت (ع). ج2، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی.
  28. https://eshia.ir/feqh/archive/text/faqihi/feqh2/1403/14031011
  29. https://eshia.ir/feqh/archive/text/faqihi/feqh2/1403/14031102
  30. https://eshia.ir/feqh/archive/text/faqihi/feqh2/1403/14030920