اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی

بررسی فقهی - اقتصادی بازار پول در اقتصاد اسلامی با تأکید بر بازار بین‌بانکی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مهدی عباس 1
مجید رضایی 2
غلامعلی معصومی نیا 3
1 دانشجوی دکتری فقه اسلامی، جامعة المصطفی ص العالمیة
2 استادیار دانشگاه مفید
3 دانشیار دانشگاه خوارزمی
10.22034/iec.2025.2056075.2867
چکیده
بازار پول بازاری است که در آن، کسانی که دارای مازاد نقدینگی‌اند، منابع خودشان را با کسب سود، در اختیار کسانی قرار می‌دهند که دچار کمبود نقدینگی می‌باشند. هسته اصلی بازار پول را بازار بین‌بانکی تشکیل می‌دهد که سه عنصر اصلی دارد: بانک‌ها و مؤسسات دارای مازاد نقدینگی؛ بانک‌ها و مؤسسات دارای کسری نقدینگی؛ بانک مرکزی. هدف بانک‌ها از حضور در این بازار، مدیریت نقدینگی و هدف بانک مرکزی سیاست‌گذاری پولی و جهت‌دهی نرخ بهره کل بازار می‌باشد. ابزارهای مالی که در این بازار قابلیت استفاده دارند، سه ویژگی اصلی دارند: داشتن حداقل ریسک؛ دوره زمانی کوتاه‌مدت؛ نرخ بهرۀ قطعی و از پیش تعیین‌شده. وجود بازار ثانوی اوراق و نقدشوندگی بالا از دیگر ویژگی‌های اوراق بازار پول است که به سبب آن این اوراق معادل جانشین نزدیک پول نقد محسوب می‌شود. با توجه به اهمیت این بازار در مدیریت نقدینگی و سیاست‌گذاری پولی، لازم است بررسی شود که آیا در چهارچوب فقه اقتصاد اسلامی، امکان تشکیل بازار پولی بین‌بانکی وجود دارد؟ برای یافتن پاسخ این پرسش ابزار و شیوه عملیات بازار پولی بین‌بانکی بر دو محور عقد بیع‌العینه و تنزیل مورد نقد و بررسی قرار گرفته‌اند. با تطبیق مختار در این دو مسئله به نظر می‌رسد بازار پولی بین‌بانکی با چنین ابزار و عملیات با مشکلات عدیده فقهی روبه‌روست و نیاز به بررسی مجدد دارد.
کلیدواژه‌ها
بازار پول
بازار پولی بین‌بانکی
بیع‌العینه
بیع دین به اقل
تنزیل
ریپو
بازخرید

عنوان مقاله English

A Jurisprudential-Economic Examination of the Money Market in Islamic Economics with Emphasis on the Interbank Market

نویسندگان English

mahdi abbas 1
majid rezaee 2
masumi nia ali 3
1 دانشجوی دکتری فقه اسلامی، جامعة المصطفی ص العالمیة
2 استادیار دانشگاه مفید
3 دانشیار دانشگاه خوارزمی
چکیده English

The money market is a financial market in which those with surplus liquidity provide their funds to those facing liquidity shortages in return for profit. At the core of the money market lies the interbank market, which comprises three main elements: banks and institutions with surplus liquidity, banks and institutions with liquidity deficits, and the central bank. The goal of banks in this market is liquidity management, while the central bank’s objective is monetary policymaking and guiding the overall interest rate of the market.
Financial instruments used in this market typically share three key characteristics: minimal risk, short-term maturity, and a fixed, predetermined rate of return. In addition, the existence of a secondary market and high liquidity make these instruments close substitutes for cash. Given the importance of this market in liquidity management and monetary policy, it is crucial to examine whether the establishment of an interbank money market is feasible within the framework of Islamic jurisprudence and economics.
To address this question, the instruments and operational mechanisms of the interbank money market are critically analyzed through the lens of Bay al-Inah (sale and buy-back) and tanzīl (discounting). Based on the dominant jurisprudential views regarding these two contracts, it appears that the current structure of the interbank money market encounters significant jurisprudential challenges and requires fundamental reconsideration.

کلیدواژه‌ها English

Money market
Interbank money market
Bay al-Inah
Bay al-dayn bi al-aqall (discounting of debt)
Repo
Repurchase agreements
1.       ابن‌‌ادریس، محمد بن احمد (1387). ‌موسوعة ابن‌إدریس الحلی. قم: دلیل ما.
2.       ابن‌فهد حلی، احمد بن محمد (1407ق). المهذب البارع فی شرح المختصر النافع. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی.
3.       بحرانى، آل‌عصفور یوسف‌بن‌احمدبن‌ابراهیم (1405ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
4.       تقی‌زاده، خدیجه (1391). بانکداری اسلامی دربرخی کشورهای جهان. مجله اقتصادی بررسی مسائل و سیاستهای اقتصادی، (6-7)، 47 -80.
5.       حر عاملى، محمد بن حسن (1409ق). وسائل الشیعة. چ1، قم: مؤسسة آل‌البیت(علیهم‌السلام)‏.
6.       حلّى، محقق، نجم‌الدین جعفربن‌حسن (1418ق). المختصر النافع فی فقه الإمامیة. قم: مؤسسة المطبوعات الدینیة.
7.       خمینی‌، روح‌الله (1378). استفتائات. چ5، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
8.       خمینی‌، روح‌الله (1392). کتاب البیع. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
9.       السرخسی، شمس‌الدین (1406ق). المبسوط. بیروت: دار المعرفه.
10.    شهید اول، محمد بن مکی (1430ق). اللمعة الدمشیة فی فقه الإمامیّة. موسوعة الشهید الأول، قم: مکتب الاعلام الاسلامی فی الحوزة العلمیة، معاونیة الابحاث، مرکز العلوم و الثقافة الاسلامیة.
11.    شهید اول، محمد بن مکی (1430ق). غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد. موسوعة الشهید الأول، قم: مکتب الاعلام الاسلامی فی الحوزة العلمیة، معاونیة الابحاث، مرکز العلوم و الثقافة الاسلامیة.
12.    شهیدی‌پور، محمدتقی (1399 -1400). دروس خارج فقه. سایت معظم‌له، در:
 Shahidipoor.ir
13.    صدر، سید محمدباقر (1434ق). البنک اللاربوی. قم: پژوهشگاه علمی تخصصی شهید صدر، دار الصدر.
14.    طوسى، محمد بن الحسن (1400ق). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی. چ2، بیروت: دار الکتاب العربی.
15.    طوسى، محمد بن حسن (1373). رجال الطوسی. چ3، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی.
16.    علامه حلی، حسن بن یوسف (1374). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی.
17.    علامه حلی، حسن بن یوسف (1410ق). إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی
18.    فخرالمحققین، محمد بن حسن (1387). إیضاح الفوائد فی شرح إشکالات القواعد. قم: اسماعیلیان
19.    الکاسانی، علاءالدین ابوبکر بن مسعود (بی‌تا). بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. 7جلد، چ1، بیروت: دار الفکر.
20.    کلینى، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. چ4، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
21.    محقق حلی، جعفر بن حسن (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. چ2، قم: اسماعیلیان.
22.    محقق کرکی، علی بن حسین (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسة آل‌البیت(علیهم السلام) لإحیاء التراث.
23.    محقق‌نیا، محمدجواد (1394). درآمدی بر شاخص های بانکداری اسلامی. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
24.    مفید، محمد بن محمد (1413ق). جوابات أهل الموصل فی العدد و الرؤیة. چ1، قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
25.    مقدس اردبیلی، احمد بن محمد (بی‌تا). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی.
26.    موسویان، سیدعباس (1391). بازار سرمایه اسلامی. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
27.    موسویان، سیدعباس، و دیگران (1394). توافق‌نامه بازخرید (رپو) در بازار بین‌بانکی اسلامی. فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، 15 (60)، 81- 111.
28.    موسویان، سیدعباس، و میثمی، حسین (1396). بانکداری اسلامی 2، بانکداری مرکزی اسلامی و سیاستگذاری پولی و ارزی. چ1، تهران: پژوهشکده پولی و بانکی.
29.    موسویان، سیدعباس، و الهی، مهدی (1389). امکان‌سنجی فقهی تشکیل بازار بین‌بانکی در بانکداری اسلامی. فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، 10 (38)، 89- 118.
30.    میثمی، حسین (1395). آسیب‌شناسی فقهی- اقتصادی ابزارهای پیشنهادی جهت عملیات بازار باز در ایران و سایر کشورها. فصلنامه علمی-ترویجی اقتصاد و بانکداری اسلامی، (19)، 69 -98.
31.    میثمی، حسین، موسویان، سیدعباس، و ندری، کامران (1396)، بازار پول اسلامی: ماهیت، کارکرد و ابزارها. فصلنامه علمی-پژوهشی اقتصاد اسلامی، 17 (65)، 63- 89.
32.    نجاشى، احمد بن على (1365). رجال النجاشی. چ6، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی.
33.    نجفی، محمدحسن بن باقر (بی‌تا). جواهر الکلام (ط. القدیمة). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
34.    نظرپور، محمدنقی (1384). اوراق بهادار استصناع (سفارش ساخت) ابزاری برای سیاست پولی. فصلنامه علمی-پژوهشی اقتصاد اسلامی، (5)، 81- 110.
35.    نظرپور، محمدنقی (1392). عقد و اوراق استصناع: کاربردهای استصناع در بازارهای مالی اسلامی. تهران: سمت.
36.    یزدی، محمدکاظم بن عبدالعظیم (1409ق). العروة الوثقی. چ2، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
37.  Mishkin, F., & Eakins, S. (2015). Financial markets and institutions. 8th ed, New York: Prentice hall.
38.  Palgrave dictionary (2013). The New Palgrave Dictionary of Money and Finance. V.2, UK: Macmillan.
39.  Nouman, Muhammad, and Karim Ullah (2014). Constraints in the Application of Partnerships in Islamic:  The Present Contributions and Future Directions.  Business & Economic Review, 6(2) ,47-62.
40.  Yustiardhi, Aulia Fitria et al. (2020). Issues and Challenges of the Application of Mudarabah and Musharakah in Islamic Bank Financing Products, IIUM Institute of Islamic Banking and Finance. Journal of Islamic Finance, 9 (2), 26-41.

XML
اصل مقاله 591.21 K
فایل‌های تکمیلی/اضافی
01.pdf