اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی

بررسی فقهی اقتصادی جایگاه بدهی در نظام مالی اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
پژوهشگر مرکز پژوهشی مؤسسه عالی فقه و علوم اسلامی
چکیده
نظام مالی اسلام مجموعه‌ی سازوکارهای مرتبط با بخش پولی و تأمین مالی در نظام اقتصادی اسلام است و یکی از امور تأثیرگذار بر ساختار و سازوکارهای مذکور، نظریه اسلام درباره افزایش بدهی است. ایجاد و افزایش بدهی شامل هر نوع ایجاد دین در اقتصاد است. مقاله حاضر درصدد است با استنباط ملاک‌های ایجاد و افزایش بدهی در نظام مالی اسلام آن را بر مصادیق مختلف اقتصادی آن تطبیق کند و خط مشی کلی نظام مالی اسلام را در این خصوص استخراج کند. بر اساس یافته‌های مقاله، ایجاد و گسترش بدهی در نظام مالی اسلام منوط به امکان و قصد وفاء است و بر این اساس شاخص‌های مختلف اقتصادی در سطح فرد، بنگاه، دولت و جامعه قابل استفاده است. از سوی دیگر، توسعه بدهی بدون نیاز شدید مکروه، در قضاء حوائج مؤمنین و قربانی عیدقربان مستحب و در موارد اضطرار واجب است؛ احکام دین و بدهی در سطح فرد، بنگاه، دولت و جامعه لوازمی در حوزه تأمین مالی تولید و تقاضا دارد. یکی از لوازم مذکور، امکان گسترش سازوکار تأمین مالی مبتنی بر بدهی در کالاهای مورد نیاز شدید، و سازوکارهای غیر مبتنی بر بدهی در غیر این کالاها است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An economic jurisprudential study of the position of debt in the Islamic financial system

نویسنده English

mohammad ali farahani fard
Howzeh Mfos
چکیده English

The Islamic financial system is a set of mechanisms related to the monetary and financing sectors in the Islamic economic system, and one of the matters that affects the aforementioned structure and mechanisms is the Islamic theory of increasing debt. Creating and increasing debt includes any type of creating debt in the economy. This article seeks to apply the criteria for creating and increasing debt in the Islamic financial system to its various economic instances and to extract the general policy of the Islamic financial system in this regard. Based on the findings of the article, creating and expanding debt in the Islamic financial system is subject to the possibility and intention of paying it off, and accordingly, various economic indicators can be used at the individual, firm, government, and community levels. On the other hand, expanding debt without extreme necessity is makruh, recommended in meeting the needs of believers and the Eid al-Adha sacrifice, and obligatory in cases of emergency; the rules of religion and debt at the individual, firm, government, and community levels have applications in the field of financing production and demand. One of the aforementioned tools is the possibility of expanding debt-based financing mechanisms for urgently needed goods, and non-debt-based mechanisms for other goods.

کلیدواژه‌ها English

Debt
debt market
debt expansion
debt-oriented economy
Islamic financial system
* قرآن کریم.
1.       ابن‌ادریس حلی، محمد بن منصور (1410ق). السرائر. قم: دفتر نشر اسلامی.
2.       ابن‌طاووس، سیدعلی بن موسی (1375ش). کشف‌المحجۀ لثمرۀ المهجه. قم: بوستان کتاب.
3.       اردبیلی، احمد بن محمد (1403ق). مجمع‌الفائده و البرهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
4.       بجنوردی، حسن (1419ق). القواعد الفقهیه. قم: نشر الهادی.
5.       حاجی‌دولابی، هدی (1396). افزایش سهم بازار بدهی در تأمین مالی اقتصاد ایران: فرصت‌ها، تهدیدها. فصلنامه روند، (80)، 81-112.
6.       حسینی حائری، سیدکاظم (1423ق). فقه العقود. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
7.       حلبی، ابوالصلاح (1403ق). الکافی فی الفقه. اصفهان: کتابخانه عمومی امیرالمؤمنین(ع).
8.       الحلی (علامه)، حسن بن مطهر (1404ق). تذکرۀالفقهاء. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع).
9.       الحلی (علامه)، حسن بن مطهر (1413ق). قواعدالاحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
10.    الحلی (علامه)، حسن بن مطهر (1420ق). تحریرالاحکام الشرعیه علی مذهب الامامیه. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
11.    حمیری، عبدالله بن جعفر (1413ق). قرب‌الاسناد. قم: آل‌البیت(ع).
12.    خامنه‌ای، سیدعلی (1393). رساله آموزشی. ج2، درس69، باب قرض.
13.    دژپسند، فرهاد، و بخارایی، ریحانه (1395). بررسی رابطه توسعه مالی و رشد اقتصادی در ایران بر اساس الگوی اقتصاد کلان پساکینزی. فصلنامه اقتصاد مالی و توسعه، (34).
14.    دهخدا، علی‌اکبر (1399). لغت‌نامه دهخدا (https://dehkhoda.ut.ac.ir)، نسخه دیجیتال، بر اساس نسخه فیزیکی ۱۵ جلدی انتشار سال ۱۳۷۷.
15.    رستمی، محمدزمان، و رستمی، محمدهادی (1397). بررسی تحلیلی اوراق خزانه اسلامی و مزایا و چالش‌های آن. دوفصلنامه معرفت اقتصاد اسلامی، (18)، 87-104.
16.    سبزواری، سیدعبدالاعلی (1414ق). جامع‌الاحکام الشرعیه. قم: مؤسسۀ المنار.
17.    شهید اول (عاملی)، محمد بن مکی (1417ق). الدروس. قم: دفتر نشر اسلامی.
18.    الصدوق، محمد بن علی بن بابویه (1386ق). علل‌الشرائع. قم: داوری.
19.    الصدوق، محمد بن علی بن بابویه (1413ق). من لایحضره الفقیه. قم: دفتر نشر اسلامی.
20.    طباطبایی‌نژاد، سیدصادق، و موسوی، مرضیه‌سادات (1400ش). امکان‌سنجی فقهی بازار بدهی. آموزه‌های اقتصاد اسلامی، (1).
21.    الطوسی، محمد بن الحسن (1400ق). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی. بیروت: دار الکتاب العربی.
22.    الطوسی، محمد بن الحسن (1407ق). التهذیب. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
23.    عاملی، سیدجواد بن محمد (1419ق). مفتاح‌الکرامه. قم: دفتر نشر اسلامی.
24.    حر عاملی، محمد بن الحسن (1409ق). وسائل الشیعه. قم: مؤسسۀ آل‌البیت(ع).
25.    عبادی، روح‌الله (1392ش). بررسی فقهی اقتصادی کارکرد بازار ثانویه اوراق بهادار اسلامی (صکوک) در نظام مالی اسلام، به راهنمایی محمدتقی نظرپور، قم: دانشگاه مفید.
26.    فراهیدی، احمد بن خلیل (1409ق). العین. قم: هجرت.
27.    کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
28.    مجلسی (مجلسی اول)، محمدتقی (1406ق). روضۀالمتقین فی شرح من لایحضره الفقیه. قم: مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانپور.
29.    مجلسی، محمدباقر (1410ق).  بحار الانوار. بیروت: مؤسسۀ الطبع و النشر.
30.    موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1409ق). تحریرالوسیلة. قم: مطبوعات دار العلم.
31.    موسوی، سیدباقر (1381). خرید و فروش دین (تنزیل). فصلنامه اقتصاد اسلامی، (7).
32.    موسوی، میرحسین، و نعمت‌پور، معصومه (1390). تأثیر تعمیق بازارهای مالی بر رفتار بازار بورس اوراق بهادار ایران. فصلنامه مدلسازی اقتصادی، (16)، 21 -39.
33.    موسویان، سیدعباس، ندری، کامران، و میثمی، حسین (1394). امکان‌سنجی فقهی استفاده از صکوک بیع دین جهت عملیات بازار باز بانک مرکزی: دلالت‌هایی جهت تقویت بازار بدهی اسلامی. نشریه مطالعات اقتصاد اسلامی، (15)، 27 -56.
34.    مؤمن‌زاده، محمدمهدی (1396). توسعه بازار بدهی: از نتایج کلان تا آثار شرکتی. شانزدهمین همایش ملی حساب‌داری، دانشگاه اصفهان، در:
http://conf.ui.ac.ir/p/Article4_386.
35.    میثمی، حسین (1395). بازار بدهی راهکاری برای جبران کاهش درآمدها. مجله تازه‌های اقتصاد، (148)، 18 -20.
36.    نادعلی و همکاران (1396). تعامل بازار پول و سرمایه در اقتصاد ایران. فصلنامه روند، (77)، 65 -114.
37.    نجفی علمی، محمدمهدی، و همکاران (1394). گزارش تحلیل انتشار اوراق بهادار توسط دولت. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس.
38.    نجفی، محمدحسن (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
39.    نوری (محدث)، حسین بن محمدتقی (1408ق). مستدرک‌الوسائل. قم: مؤسسۀ آل‌البیت(ع).
40.    یوسفی، محمدقلی، و مبارک، اصغر (1387). بررسی مقایسه‌ای تأثیر آزادسازی مالی و تجاری بر رشد اقتصادی و توسعه مالی ایران. فصلنامه اقتصاد مقداری، (18)، 1 -20.
41.  Gonzalez-Redin J, Polhill JG, Dawson TP, Hill R, Gordon IJ. (2018). It's not the 'what', but the 'how': Exploring the role of debt in natural resource (un)sustainability. PLoS ONE, 13 (7), e0201141, in: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0201141.
42.  Intuite (2022). Debt-to-Income Ratio. In: https://mint.intuit.com/blog/planning/debt-to-income-ratio.
43.  Investopedia (2022). Total-debt-to-total-assets ratio, in: https://www.investopedia.com/terms/t/totaldebttototalassets.asp.
44.  Investopedia (2022). What is a good debt ratio?. In: https://www.investopedia.com/ask/answers/021215/what-good-debt-ratio-and-what-bad-debt-ratio.asp.
45.  Themortgagereports (2022). Good debt to income ratios. In: https://themortgagereports.com/74854/good-debt-to-income-ratio-for-mortgage.