اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی اوقات فراغت: درآمدی بر نظریه نابازار اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
علی سعیدی 1
محمد پارسائیان 2
1 عضو هیت علمی دانشگاه قم، قم، ایران
2 عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی، تهران، ایران
10.22034/iec.2025.2065486.2899
چکیده
مقدمه: اوقات فراغت در تمدن اسلامی ساحتی ضروری از حیات انسانی است که می‌تواند نقش مهمی در تعالی فردی، تقویت سرمایه اجتماعی و رشد فرهنگی ایفا کند. با این حال اقتصاد اوقات فراغت عمدتاً با رویکردی نئوکلاسیک و در چارچوب تحلیل بازاری و سودمحور، این عرصه را به صنعتی مبتنی بر مصرف، سرگرمی و رقابت بدل کرده و با کالاانگاری فراغت، بهره‌مندی از آن را به قدرت خرید وابسته کرده است که پیامدهایی چون کالاسازی لذت، تجاری‌سازی فرهنگ و حذف عدالت فرهنگی را به دنبال دارد. هدف: مقاله حاضر با تبیین «نظریه نابازار اسلامی» تلاش می‌کند چارچوبی بدیل برای تحلیل و سازمان‌دهی اقتصاد فراغت ارائه دهد.
روش‌شناسی (چارچوب بحث): در این نظریه فراغت به معنای کناره‌گیری از منطق بازار و ورود به عرصه‌ای غیربازاری تعریف می‌شود که در آن، تولید، توزیع و مصرف خدمات و ارزش‌ها نه بر اساس سود اقتصادی بلکه بر اساس انگیزه‌هایی چون احسان، ایثار، تربیت، مشارکت داوطلبانه و نیت الهی سامان می‌یابد و با پشتوانه قواعد فقهی، مبنایی مشروع برای تخصیص منابع به فعالیت‌های فراغتی فراهم می‌آورد.
یافته‌ها: در این چارچوب، منابع مالی و انسانی فراغت از مسیرهایی چون انفال، وجوهات شرعی، اوقاف، نهادهای مردمی و مشارکت‌های داوطلبانه تأمین می‌شود. همچنین تخصیص منابع بر اساس معیارهای سطح نیاز، ظرفیت رشد، وضعیت آسیب‌پذیری و اولویت‌های تربیتی مخاطبان است.
نتیجه‌گیری: مقاله نشان می‌دهد نظریۀ نابازار اسلامی افزون بر فراهم‌سازی زمینه‌ای برای تحقق عدالت فرهنگی می‌تواند الگویی نظری و کاربردی برای بازتعریف اقتصاد فراغت در جوامع اسلامی ارائه دهد که ضمن عبور از سلطۀ تحلیل‌های بازاری، ظرفیت‌های فرهنگی و معنوی فراغت را نیز به رسمیت می‌شناسد.
کلیدواژه‌ها
اوقات فراغت، اقتصاد فراغت، اقتصاد اسلامی، نابازار

عنوان مقاله English

Islamic Economics of Leisure: An Introduction to the Islamic Non-Market Theory

نویسندگان English

ali saeedi 1
Mohammad Parsaeian 2
1 Faculty Member, Qom University, Qom, Iran
2 Faculty member of Jihad Daneshgahi University, Tehran, Iran
چکیده English

Introduction: Leisure in Islamic civilization represents an essential dimension of human life, capable of contributing significantly to personal development, social capital formation, and cultural flourishing. However, the contemporary economy of leisure has largely been shaped by a neoclassical, market-oriented, and profit-driven analytical paradigm, transforming leisure into an industry structured around consumption, entertainment, and competition. Through the commodification of leisure, access to it has become dependent on purchasing power, resulting in consequences such as the commodification of pleasure, the commercialization of culture, and the erosion of cultural justice.
Objective: This article seeks to present an alternative framework for analyzing and structuring the leisure economy by articulating the “Islamic Non-Market Theory.”
Methodology: In this theory, leisure is conceptualized not merely as disengagement from work, but as a domain of economic activity that exists outside the logic of the market. Within this paradigm, the production, distribution, and consumption of services and values are guided not by economic profit but by motivations such as benevolence, altruism, moral education, voluntary participation, and divine intention. Supported by jurisprudential principles, this framework establishes a legitimate foundation for allocating resources to leisure activities. Findings: Within this model, financial and human resources for leisure are provided through mechanisms such as public wealth (anfāl), religious dues (wujūhāt sharʿīyah), endowments (awqāf), grassroots civic institutions, and voluntary contributions. Resource allocation is determined according to criteria such as level of need, potential for personal and communal development, vulnerability status, and the educational and moral priorities of target groups. Conclusion: The article argues that the Islamic Non-Market Theory not only creates conditions for realizing cultural justice but also offers a theoretical and practical model for redefining the leisure economy in Islamic societies—one that moves beyond the dominance of market-centered analyses while recognizing the cultural and spiritual capacities inherent in leisure.

کلیدواژه‌ها English

leisure time, economics of leisure, Islamic economics, non-market
* قرآن کریم.
** نهج‌البلاغه. گرد‌آورنده شریف رضی، تصحیح صبحی صالح.
1. ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی (1404ق). تحف‌العقول عن آل الرسول(ص). چ1، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
2. ادریسی، افسانه، رحمانی خلیلی، احسان و حسینی امین، سیده نرگس (۱۳۹۱). مدل‌های ترکیبی سرمایه اقتصادی و فرهنگی در تبیین انواع فعالیت‌های فراغتی (مورد مطالعه دانشجویان دانشگاه تهران). مطالعات جامعه‌شناختی ایران، ۲ )۷(، 99 -122.
3. افروز، غلامعلی (1370). هنگامه فراغت، زمینه‌ساز بهداشت روانی و بستر خلاقیت‌ها. پیوند، 2 )142(، 124- 130.
4. پارسائیان، محمد، و پهلوان، منصور (1397). زوایای اثرگذاری فرهنگ قرآن بر اقتصاد. مطالعات اقتصاد اسلامی، 10 (2)، 153 -178.
5. پارسائیان، محمد (1404الف). بازاندیشی در الگوی توزیع در اقتصاد ایران با تأکید بر دیدگاه شهید صدر. جستارهای اقتصادی با رویکرد اسلامی، 22 (46)، 1 -19.
6. پارسائیان، محمد (1404ب). مبانی،‌ شاخص‌ها و الگوی گذران اوقات فراغت در اسلام. قرآن و علوم اجتماعی، 5 (2)، 94-119.
7. ترابی، حمیده، پارسائیان، محمد، و علیپور، محمدصادق  (1403). برآورد تابع تقاضای اوقات فراغت خانوار مناطق شهری ایران. فصلنامه مطالعات اقتصادی کاربردی ایران، 13 (51)، 75 -93.
8. تورکیلدسن، جورج (١٣٨٢). اوقات فراغت و نیازهای مردم. ترجمه عباس اردکانیان و عباس حسنی، چ1، تهران: نوربخش.
9. چیرانی، ابراهیم (١٣٩٢). اوقات فراغت: چالش‌ها و نتایج جهانی. سیاست جهانی، دوره دوم، ۲ (۴)، 119 - 134.
10. حر عاملی، محمد بن الحسن (1412ق). تَفْصیلُ وسائل الشیعه إلی تَحْصیلِ مَسائلِ الشَّریعَة. چ2، قم: مؤسّسه آل‌البیت(ع) لاحیاء التراث.
11. حسنوند، داریوش (1399). طراحی شاخص اندازه‌گیری تخصیص زمان بین کار و انواع فراغت در یک چارچوب اسلامی. مطالعات اقتصاد اسلامی، 13 (1)، 285 -312.
12. حکیمی، محمدرضا (۱۳۸۶). الحیات. ترجمه احمد آرام، چ5، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
13. راغب، اصفهانی، حسین بن محمد (1404ق). المفردات فی غریب القرآن. چ2، تهران: نشر کتاب.
14. سنایی، نقی، و شرف‌الدین، سیدحسین (۱۳۹۶). مفهوم‌کاوی اوقات فراغت با رویکرد اخلاق اسلامی. پژوهش‌نامه اخلاق، ۱۰ (۳۵)، ۷۹ -۱۰۲.
15. شرف‌الدین، سیدحسین (۱۳۹۴). سبک اهل ‌بیت(ع) در تفریحات و اوقات فراغت. مطالعات اسلام و روانشناسی، 9 (16)، 27 -54.
16. طباطبایی، محمدحسین (۱۳۸۲). المیزان فی تفسیر القرآن. ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
17. طبرسی، فضل بن حسن (1360). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. چ1، بیروت: مؤسسه اعلمی للمطبوعات.
18. کوهستانی، حسینعلی، و خلیل‌زاده امینیان، علی‌اصغر (١٣٧٨). پژوهشی در اوقات فراغت و راه‌های بهره‌وری از آن. چ1، مشهد: تیهو.
19. برانسون، ویلیام، اچ (1374). تئوری و سیاست‌های اقتصاد کلان. ترجمه عباس شاکری، ج1، چ2، تهران: نشر نی.
20. صدرالمتألهین، محمد بن ‏ابراهیم شیرازی (۱۳۸۸). الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه. چ3، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
21. ﻛﺮمی، محمدحسین، و دﻳﺮﺑﺎز، ﻋﺴﻜﺮ (1384). ﻣباحثی در ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻗﺘﺼـﺎد (ﻋﻠﻢ اﻗﺘﺼـﺎد، ارزش‌ﻫﺎ، اﻧﺴﺎن اﻗﺘﺼﺎدی). چ1، ﻗﻢ: پژوهشگاه ﺣﻮزه و دانشگاه.
22. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (۱۴۰۳). بحار الأنوار الجامعة لدُرر أخبار الأئمة الأطهار(ع)، چ2، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
23. موریس، چارلز، و فیلیپس، اوئن (1987)، تحلیل اقتصادی: نظریه و کاربرد. ترجمه اکبر کمیجانی، چ16، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
24. نوری، میرزا حسین (۱۴۰۸ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. چ2، بیروت: مؤسسة آل‌البیت(ع) لاحیاء التراث.
25. Aronowitz, S. (1973). False promises: The shaping of American working class consciousness. New York: McGraw-Hill.
26. Becker, G. S. (1965). A theory of the allocation of time. Economic Journal, 75 (299), 493-517.
27. Blomquist, K. B., Brown, S. Y., Peersen, A., & Presler, E. (2011). Healthy Aging: A Family Affair. Journal of Gerontological Nursing, 37 (5), 47-55.
28. Bourdieu, P. (1984). Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste. Cambridge, MA: Harvard University Press.
29. Clarke, J., & Critcher, C. (1985). The devil makes work: Leisure in capitalist Britain. London: Macmillan.
30. Douglas, M., & Isherwood, B. (1980). The World of Goods: Towards an Anthropology of Consumption. London: Routledge.
31. Fuess, S. M., & Millea, M. (2006). Pay and Productivity in “Corporatist” Germany. Journal of Labor Research, 27 (3), 397-409.
32. Gorz, A. (1980). Farewell to the working class: An essay on post-industrial socialism. M. Sonenscher, Trans., London: Pluto Press.
33. Gratton, C., & Taylor, P. (2000). The economics of sport and recreation. 2nd ed., London: E & FN Spon.
34. Keynes, J. M. (1931). Essays in Persuasion. London: Macmillan.
35. Kline, S., Dyer-Witherford, N. and de Peuter, G. (2003) Digital Play: The Interaction of Technology, Culture, and Marketing. London, McGill-Queen’s University Press.
36. Koenig, T., Lausen, T., & Wagener, A. (2015). Social status concerns and the political economy of publicly provided private goods. Manuscript, WZB Berlin.
37. Kuper, N., Kroencke, L., Harari, G. M., & Denissen, J. J. (2023). Who benefits from which activity? On the relations between personality traits, leisure activities, and well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 125 (1), 141.‏
38. Liu, H., & Fu, J. (2019). Religious Leisure, Heritage and Identity Construction: A Case of Tibetan College Students. Leisure Studies, 38 (5), 603-617.
39. Lundberg, G. A., Komarovsky, M., & McInerny, M. A. (1934). Leisure: A Suburban Study. New York: Columbia University Press.
40. Manski, C. F. (2012). Identification of Preferences and Evaluation of Income Tax Policy. NBER Working Paper No. 17755. National Bureau of ESconomic Research.
41. Ritzer, G. (1993). The McDonaldization of Society. Thousand Oaks, CA: Pine Forge Press
42. Rojek, Chris, Shaw, Susan, & Veal, Anthony J. (Eds.). (2006). A handbook of leisure studies. Springer.‏
43. Schnittker, B., Kidd, R., Arndt, L., Baumgartner, T., Dewey, L., Dunfield, S., Goodman, K., Guy, M., Hudson, L., Lee, K., McGregor, C., & Wood, J. (2015). Economic benefits of rural recreation and leisure services. Rural Recreation Association, Leeds, Grenville & Lanark District Health Unit.
44. Sinclair, M. T., & Stabler, M. (1997). The economics of tourism. London: Routledge.
45. Tribe, J. (2004). The Economics of Recreation, Leisure and Tourism. 3rd ed., Oxford: Elsevier Butterworth-Heinemann.
46. Varoufakis, Yanis (1998). Foundations of Economics. Routledge.
47. Veblen, Thorstein (1899). The theory of the leisure class. New York: Viking Press.