اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی

نقش دولت اسلامی در اقتصاد اوقات فراغت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمد پارسائیان
عضو هیئت علمی جهاد دانشگاهی، تهران، ایران.
10.22034/iec.2025.2053803.2851
چکیده
مقدمه: اوقات فراغت در دهه‌های اخیر به یکی از عرصه‌های راهبردی اقتصاد جهانی تبدیل شده و نقش مهمی در رشد اقتصادی، اشتغال و توسعه فرهنگی ایفا می‌کند. با این حال، بخش عمده ادبیات موجود بر رویکردهای نئولیبرالی و غیردینی استوارند و پاسخ‌گوی نیازهای نظری و سیاستی جوامع اسلامی نیستند؛ به‌ویژه آنکه فراغت در جهان معاصر به قامت پدیده مدرن و چندبعدی ظهور یافته و به بستری برای اجتماعی‌شدن و ارتقای مهارت‌ها تبدیل شده که می‌تواند معبری جدید برای تحلیل از نظرگاه اقتصاد اسلامی بگشاید.
هدف: پژوهش حاضر با تکیه بر مبانی اقتصاد اسلامی در پی تبیین نقش و وظایف دولت در ارزیابی، سامان‌دهی و سیاست‌گذاری اقتصاد اوقات فراغت است.
روش‌شناسی: این تحقیق با اقتباس از مسائل اقتصادی در ادبیات بین‌المللی و با بهره‌گیری از روش تحلیل مفهومی ـ استنباطی مبتنی بر منابع اسلامی، درصدد ارائه تحلیلی نظری از نقش دولت در چارچوب اقتصاد اسلامی است.
یافته‌ها: دولت اسلامی نقشی چندبعدی و راهبردی در اقتصاد فراغت دارد که شامل سیاست‌گذاری، تأمین زیرساخت، ترویج تفریحات سالم، عدالت‌محوری، تنظیم‌گری و پایش مستمر الگوهای فراغتی می‌شود. دولت می‌تواند با شناسایی فعالیت‌های مولد و آسیب‌زا، هدایت‌گری هدفمند اعمال کند و از ابزارهایی همچون مشارکت نهادهای مردمی و ظرفیت‌های مالی اسلامی برای تأمین کالاها و خدمات فراغتی برای دهک‌های پایین بهره گیرد.
نتیجه‌گیری: دولت اسلامی قادر است با رعایت اصول اسلامی در سیاست‌گذاری فراغت و مواجهه راهبردی و فعال با سرگرمی‌های نوظهور، الگویی بومی و متعالی برای اقتصاد اوقات فراغت ارائه کند که علاوه بر کارآمدی اقتصادی، به رشد فرهنگی و عدالت اجتماعی نیز منجر می‌شود.
کلیدواژه‌ها
اقتصاد اوقات فراغت
اقتصاد اسلامی
نقش دولت
کالای عمومی

عنوان مقاله English

The Role of Islamic government in leisure economy

نویسنده English

mohammad parsaiyan
Faculty Member, Academic Center for Education, Culture and Research (ACECR), Tehran, Iran
چکیده English

Introduction: In recent decades, leisure has become a strategic domain of the global economy, contributing significantly to economic growth, employment, and cultural development. However, much of the existing literature is grounded in neoliberal and secular perspectives that do not address the theoretical and policy needs of Islamic societies. As a modern and multidimensional phenomenon, leisure now functions as a platform for socialization and skill enhancement, offering new avenues for analysis within the framework of Islamic economics.
Purpose: This study seeks to clarify the role and responsibilities of the Islamic state in assessing, organizing, and formulating policies related to the leisure economy, drawing on the foundational principles of Islamic economics.
Methodology: Using a conceptual–analytical approach, the research synthesizes insights from international public economics with Islamic textual sources in order to develop a theoretical model of state intervention within an Islamic economic framework.
Findings: The results indicate that the Islamic state plays a multifaceted and strategic role in the leisure economy. Its responsibilities include policymaking, infrastructure development, promoting wholesome recreation, ensuring justice, regulating leisure activities, and continuously monitoring leisure patterns. The state can guide society through targeted interventions, identify beneficial and harmful activities, and employ instruments such as community participation and Islamic financial mechanisms to provide leisure goods and services—particularly for lower-income groups.
Conclusion: By integrating Islamic principles into leisure policymaking and adopting a strategic and proactive approach toward emerging recreational trends, the Islamic state can develop a culturally grounded and value-oriented model of the leisure economy—one that enhances economic efficiency while also promoting cultural development, moral refinement, and social justice

کلیدواژه‌ها English

Economics of Leisure
Islamic economy
role of government
public goods
* قرآن کریم.
** نهج‌البلاغه. گرد‌آورنده شریف رضی، تصحیح صبحی صالح.
*** صحیفه سجادیه (۱۳۷۵). ترجمه حسین انصاریان، تهران، پیام آزادی.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1394). معانی الأخبار، علی‌‌اکبر غفاری، جلد 1، چاپ هفتم، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
ابن‌شعبه، حسن بن علی. ۱۳۶۳–۱۴۰۴. تحف العقول عن آل الرسول صلى الله علیهم. ۱ ج. قم - ایران: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی.
پارسائیان، محمد (1404). «مبانی، شاخص‌ها و الگوی گذران اوقات فراغت در اسلام». قرآن و علوم اجتماعی، 5(3), 80–121. https://doi.org/10.22034/arq.2025.234460
پورمقیم، جواد (1395). اقتصاد بخش عمومی، چاپ دوم، تهران: نشر نی.
جعفری صمیمی، احمد (1388). اقتصاد بخش عمومی (1). تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
جعفری صمیمی، احمد (1388). اقتصاد بخش عمومی (۱)، تهران: سمت.
جلیلیان، لعیا؛ حیدری، محمدتقی؛ و احدنژاد روشتی، محسن (1401). «نقش دولت در توسعه گردشگری با تأکید بر سیاست‌های اقتصادی». اقتصاد شهری، 7(1)، 19–38.
حرّ عاملی، محمد بن حسن (1412ق). وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، 30 جلد، قم: مؤسسه آل‌البیت(ع) لاحیاءالتراث.
حسینی بهشتی، سیدمحمد (1389). «تفریح از دیدگاه اسلام». صدای جمهوری اسلامی ایران، شماره 53.
دادگر، یدالله (1392). اقتصاد بخش عمومی، چاپ دوم، قم: انتشارات دانشگاه مفید.
رﺿﺎﻳﻲ، مجید (1383). «جایگاه نهاد دولت در عرصه اقتصاد». اقتصاد اسلامی، 4(14)، 37–62.
رفیعی دارانی، هادی؛ تعالی‌مقدم، آزاده؛ و رهنما، علی (1403). «اندازه دولت و اشتغال‌زایی صنعت گردشگری: مطالعه موردی استان خراسان رضوی». پژوهش‌ها و سیاست‌های اقتصادی، 32(110)، 122–158.
سعیدی، علی و پارسائیان، محمد (1404). «اقتصاد اسلامی اوقات فراغت: درآمدی بر نظریه نابازار اسلامی». اقتصاد اسلامی، 25(99), 41–75. https://doi.org/10.22034/iec.2025.2065486.2899
شاطریان، محسن؛ اشنویی، امیر؛ و گنجی‌پور، محمود (1391). «تحلیل فضایی نحوه و میزان گذران اوقات فراغت». مطالعات توسعه اجتماعی ـ فرهنگی، 1(1)، 142–166.
شرف‌الدین، سیدحسین (1394). «سبک اهل‌بیت(ع) در تفریحات و اوقات فراغت». مطالعات اسلام و روانشناسی، 9(16)، 27–54.
صدر، سیدمحمدباقر (1375). اقتصادنا، قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
عرب‌بافرانی، بهنام؛ موسائی، میثم؛ و هادوی‌نیا، علی‌اصغر (1402). «واکاوی سیاست‌گذاری دولت متعارف در اقتصاد فرهنگ و مقایسه آن با رویکرد اسلامی». اقتصاد و بانکداری اسلامی، 12(45)، 299–321.
کروچ، کالین (1388). «دولت و بازار». در: کیت نش و آلن اسکات (ویراستاران)، راهنمای جامعه‌شناسی، جلد دوم، ترجمه محمد خضری و همکاران، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
کلینی، محمد بن یعقوب (1369). الکافی، چاپ چهارم، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از فضلا (1375). پیام امام امیرالمؤمنین(ع)، تهران: دارالکتب الإسلامیة.
ناظمی اشنی، علی و اتفاق، تهمینه (1392). قانون‌گذاری اقتصادی مدرن: درآمدی بر نظریه و عمل، تهران: انتشارات دنیای اقتصاد.
BEA – U.S. Bureau of Economic Analysis (2024). Outdoor Recreation Satellite Account, U.S. and States, 2023: The recreation economy’s performance in 2023 (BEA 24-53). Retrieved from: https://www.bea.gov/news/2024/outdoor-recreation-satellite-account-us-and-states-2023
Cao, X., Islam Sarker, M., Zhang, J., Sun, Y., Xiong, S., & Ding, Y. (2022). Tourism competitiveness evaluation: Evidence from mountain tourism in China. Frontiers in Psychology.
Copenhagen Economics (2005). Economic assessment of the barriers to the internal market for services. Copenhagen.
Croes, R. (2011). Measuring and explaining competitiveness in the context of small island destinations. Journal of Travel Research, 50(4), 431–442.
Gratton, C., & Taylor, P. (2000). Economics of Sport and Recreation. Routledge.
Hall, C.M. (2011). A typology of governance and its implications for tourism policy analysis. Journal of Sustainable Tourism, 19(4–5), 437–457.
Javed, M., & Tučková, Z. (2020). The role of government in tourism competitiveness and tourism area life cycle model. Asia Pacific Journal of Tourism Research, 25(9), 997–1011. https://doi.org/10.1080/10941665.2020.1819836
Karnani, A. (2011). “Doing well by doing good”: The grand illusion. California Management Review, 53(2), 69–86.
Kennell, J. (2020). Tourism policy research after the COVID-19 pandemic: Reconsidering the role of the state in tourism. Skyline Business Journal, 16(1), 68–72.
Klaes, M. (2008). Entry on transaction costs (Contracting and monitoring). In The New Palgrave Dictionary of Economics.
Kubickova, M., & Li, H. (2017). Tourism competitiveness, government and TALC model: Evaluation of Costa Rica, Guatemala and Honduras. International Journal of Tourism Research, 19(2), 223–234.
Lindström, L. (2011). Leisure, government and governance: A Swedish perspective. Policy Futures in Education, 9(2), 183–192.
Manski, C.F. (2012). Identification of preferences and evaluation of income tax policy. NBER Working Paper No. 17755.
Rojek, C., Shaw, S., & Veal, A.J. (2006). A Handbook of Leisure Studies. Springer.
Scott, M. Fuess Jr. (2006). Leisure time in Japan: How much and for whom? University of Nebraska & IZA Bonn.
Stiglitz, J.E. (2012). The Price of Inequality. New York: W.W. Norton.
Stiglitz, J.E. (2021). The proper role of government in the market economy: The case of the post-COVID recovery. Journal of Government and Economics, 1, 100004. https://doi.org/10.1016/j.jge.2021.100004
Tribe, J. (2015). The Economics of Recreation, Leisure and Tourism (3rd ed.). Elsevier.
World Travel and Tourism Council (2015). Tourism policy council. Retrieved July 22, 2019, from https://www.wttc.org/about/media-centre/press-releases