اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی

ظرفیت‌سنجی رمزریال در توسعه ابزارهای مالی اسلامی نوین (صکوک هوشمند)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری فقه و حقوق،دانشگاه و مدرسه عالی شهید مطهری (ره)،تهران،ایران
چکیده
فناوری‌های نوین مالی به ویژه پول‌های دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) ظرفیت‌های قابل توجهی برای تحول در بازارهای مالی ایجاد کرده‌اند. رمزریال به عنوان نسخه دیجیتال پول ملی ایران، این امکان را فراهم می‌سازد که ابزارهای مالی اسلامی با کارایی، شفافیت و سرعت بیشتری توسعه یابند. هدف این پژوهش ظرفیت‌سنجی و تحلیل راهبردی استفاده از زیرساخت رمزریال برای طراحی و مدیریت نسل جدید اوراق بهادار اسلامی، با تمرکز ویژه بر «صکوک هوشمند» است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای، اسناد رسمی نهادهای پولی و مالی و مقالات علمی انجام شده است. در این چارچوب ابتدا مفاهیم کلیدی تبیین و سپس ظرفیت‌های فنی، چالش‌های فقهی و حقوقی و ریسک‌های راهبردی مرتبط با پیاده‌سازی صکوک هوشمند بر بستر رمزریال مورد بررسی قرار گرفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد قراردادهای هوشمند می‌توانند انتشار، توزیع سود و معاملات ثانویه صکوک را به صورت خودکار سامان دهند، هزینه‌های معاملاتی را کاهش دهند و شفافیت را افزایش بخشند. با وجود این، اجرای چنین ساختاری با چالش‌های جدی از جمله تفسیر فقهی ماهیت قبض در محیط دیجیتال، اعتبار حقوقی کدهای برنامه‌نویسی و ریسک‌های امنیتی، سیستمی و اجتماعی همراه است. تحلیل تطبیقی نیز بیانگر آن است که میزان پیچیدگی در هوشمندسازی صکوک بسته به نوع آن ـ اجاره، مرابحه یا مشارکت ـ متفاوت است. بر این اساس، هرچند رمزریال ظرفیت فنی قابل ملاحظه‌ای برای تحول بازار صکوک دارد، تحقق عملی آن منوط به شکل‌گیری زیست‌بوم جامع فقهی وحقوقی است که بتواند زمینه بهره‌برداری کارآمد از این ظرفیت را در بازار سرمایه ایران فراهم کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Assessing the potential of crypto-currency in the development of new Islamic financial instruments

نویسنده English

seyed ali mirlohi
PhD student in Jurisprudence and Law, Shahid Motahari University and Higher School, Tehran, Iran
چکیده English

Modern financial technologies, particularly Central Bank Digital Currencies (CBDCs), have opened significant opportunities for transformation in financial markets. As the digital version of Iran’s national currency, the Crypto-Rial provides a platform through which Islamic financial instruments may be developed with enhanced efficiency, transparency, and speed. The main purpose of this study is to assess the capacities and conduct a strategic analysis of employing the Crypto-Rial infrastructure for the design and management of a new generation of Islamic securities, with special emphasis on smart Sukuk. The research employs a descriptive-analytical methodology, drawing upon library resources, official documents issued by monetary and financial authorities, as well as relevant academic articles. Findings indicate that smart contracts based on the Crypto-Rial can automate the processes of Sukuk issuance, profit distribution, and secondary market transactions, thereby reducing transaction costs and improving transparency. Nevertheless, the implementation of such mechanisms entails considerable jurisprudential and legal challenges, including the definition of “possession” in a digital environment, the legal recognition of program codes, as well as strategic risks such as security, systemic, and social vulnerabilities. Comparative analysis further reveals that the degree of complexity in digital transformation differs depending on the type of Sukuk, whether ijārah, murābaḥah, or partnership-based. Accordingly, although the Crypto-Rial provides substantial technical capacity to revolutionize the Sukuk market, its practical realization depends on the establishment of a comprehensive jurisprudential, legal, and managerial ecosystem that ensures secure and efficient utilization of this infrastructure within Iran’s capital market.

کلیدواژه‌ها English

Crypto-Rial
Smart Sukuk
Smart Contract
Islamic Fintech
Capital Market
CBDC
آهنگران، رسول (1398). قراردادهای الکترونیکی. چ3، تهران: مجد.
ابراهیمی، محمد (1398). ابزارهای مالی اسلامی. ج1، چ3، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
اسدی، لیلا (1401). حقوق قراردادهای هوشمند. چ1، تهران: انتشارات مجد.
اسماعیلی، محسن، و زمانی، امیر (1400). چالش‌های حقوقی اوراکل‌ها در قراردادهای هوشمند. فصلنامه پژوهش‌های حقوق خصوصی، 10(35)، 9-32.
افتخاری، جواد (1399). سازوکارهای حل و فصل اختلافات در قراردادهای هوشمند. فصلنامه تحقیقات حقوقی، (90)، 45-70.
انصاری، مرتضی (1415ق). کتاب المکاسب. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران (1402). سند تبیین پروژه رمزریال. چ1، تهران: اداره نظام‌های پرداخت.
پورفرج، علیرضا (1400). تحلیل روندهای نوین در مالیه اسلامی دیجیتال. فصلنامه اقتصاد اسلامی، (17)، 85-110.
توکلی، عبدالله (1399). ماهیت‌شناسی قبض در دارایی‌های دیجیتال از منظر فقه امامیه. دوفصلنامه دین و قانون، 8(25)، 123-148.
حسینی، سید عباس؛ موسوی، سید مرتضی (1401). تحلیل فقهی توکنایزکردن دارایی‌ها با تأکید بر بازارهای مالی اسلامی. فصلنامه اقتصاد اسلامی، 22(85)، 55-80.
حسینی، سیدمجتبی (1402). چالش‌های فقهی صکوک هوشمند. دوفصلنامه پژوهش‌های مالی اسلامی، (11)، 1-25.
حیدری، علی (1400). مبانی حقوقی بازارهای مالی. چ4، تهران: انتشارات خرسندی.
داودی، پرویز (1401). اقتصاد ایران در گذار. چ1، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
رئیسی، سیدابراهیم (1398). قواعد فقه (بخش اقتصادی). چ2، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
رسولی، رضا (1400). تأثیر فناوری بلاکچین بر شفافیت بازارهای مالی. فصلنامه مطالعات مالی، (34)، 35-50.
روشن، محمد، مظفری، مصطفی، و میرزایی، هانیه (1398). بررسی وضعیت فقهی و حقوقی بیت کوین. فصلنامه تحقیقات حقوقی، 22 (87)، 49-78.
زرکلام، ستار (1401). حقوق تجارت الکترونیک. چ5، تهران: انتشارات شهر دانش.
سازمان حسابرسی و بازبینی مؤسسات مالی اسلامی(AAOIFI)   (2018). استانداردهای شرعی، منامه- بحرین.
سایت بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، آخرین مراجعه 3/7/1404، در: www.cbi.ir.
سایت سازمان بورس و اوراق بهادار، آخرین مراجعه 3/7/1404، در: www.seo.ir.
شاکری، مجید (1400). فین‌تک: مبانی، کاربردها و چالش‌ها. چ1، تهران: انتشارات راه پرداخت.
شمس، عبدالله (1401). داوری در قراردادهای هوشمند. فصلنامه تحقیقات حقوقی، (85)، 50-75.
شهیدی، مهدی (1395). تشکیل قراردادها و تعهدات. ج1، چ7، تهران: انتشارات مجد.
صالحی، جواد (1400). آسیب‌شناسی فرایندهای بازار بدهی ایران. فصلنامه دانش سرمایه‌گذاری، (21)، 10-25.
صفایی، حسین (1398). قواعد عمومی قراردادها. ج1، چ10، تهران: انتشارات میزان.
علوی، سیدمحمد (1399). فقه و قراردادهای هوشمند. فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، (45)، 145-165.
غمامی، مجید (1400). مسئولیت مدنی دولت. چ6، تهران: نشر دادگستر.
کاتوزیان، ناصر (1394). عقود معین. ج1، تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر (1400). نظریه عمومی تعهدات. چ10، تهران: انتشارات گنج دانش.
کهن، احمد (1401). مقدمه‌ای بر ارزهای دیجیتال و فناوری بلاکچین. چ2، تهران: انتشارات آراد.
محقق داماد، سیدمصطفی (1406ق). قواعد فقه: بخش مدنی. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
موسویان، سید عباس (1399). بانکداری اسلامی: مبانی نظری و تجارب عملی. ج2، چ5، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
موسویان، سیدعباس؛ حبیب‌زاده، محمدجعفر (1398). بررسی فقهی و حقوقی قراردادهای هوشمند. فصلنامه تحقیقات مالی اسلامی، 9(1)، 7-34.
میرزایی، عباس (1401). ماهیت قبض در دارایی‌های دیجیتال. دوفصلنامه مالی اسلامی، (15)، 25-45.
میرمحمدی، مهدی (1397). قاعده غرر و کاربرد آن در ابزارهای نوین مالی. فصلنامه پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، 15(53)، 157-178.
نجفی، سعید (1399). اقتصاد دیجیتال و کاهش هزینه‌های مبادله. چ1، تهران: انتشارات دنیای اقتصاد.
نجفی، محمد حسن (بی‌تا). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. ج22، بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
Ayub, Muhammad (2007). Understanding Islamic Finance. John Wiley & Sons.
Bank for International Settlements (2021). CBDCs: an opportunity for the monetary system. Annual Economic Report, Chapter III.
Financial Stability Board (2022). The Financial Stability Risks of Decentralised Finance. First Edition, Basel, FSB Publications.
International Monetary Fund (2022). Central Bank Digital Currency and Financial Stability. IMF Staff Discussion Note, No.2022/001, Washington, D.C.
Tapscott, Don, & Tapscott, Alex (2018). Blockchain Revolution: How the Technology Behind Bitcoin Is Changing Money, Business, and the World. First Edition, New York: Penguin Random House.
Zamani, Mahdi, & Aghababaei, Hossein (2020). Smart Contracts in Islamic Finance: A Legal and Regulatory Overview. Journal of Islamic Accounting and Business Research, 11(9), 1745-1761.