اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی

الگوی تأمین مالی اسلامی تعاونی­های سهامی کشاورزی برای تحقق صرفه‌های مقیاس و عدالت اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار دانشکده اقتصاد، دانشگاه علامه طباطبائی ، تهران، ایران.
10.22034/iec.2026.2066928.2906
چکیده
مقدمه: بخش کشاورزی ایران، با وجود نقش محوری در تأمین امنیت غذایی و ایجاد اشتغال، به دلیل ساختار خرد زمین‌ها، محدودیت‌های سرمایه‌ای و ضعف‌های مدیریتی نتوانسته است از مزایای صرفه‌های مقیاس بهره‌مند شود. تعاونی‌های کشاورزی کوچک اگرچه در اقتصاد اسلامی جایگاه ویژه‌ای دارند، در حفظ کارایی اقتصادی و پایداری با چالش‌های جدی روبهرویند. هدف: هدف اصلی این پژوهش طراحی یک ساختار نهادی کارآمد و منطبق با اصول اقتصاد اسلامی است که ضمن پاسداری از عدالت اجتماعی، بستر لازم را برای بهره‌برداری تعاونی‌های کشاورزی از صرفه‌های مقیاس فراهم آورد. روش‌شناسی: این مطالعه با روش کتابخانه‌ای و تحلیل اسنادی، مبانی نظری اقتصاد اسلامی، تئوری تعاونی، ساختار شرکت‌های سهامی و مفهوم صرفه‌های مقیاس را بررسی کرده، بر این اساس مدلی ترکیبی تحت عنوان «تعاونی-سهامی با تأمین مالی اسلامی» را ارائه می‌دهد. یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد اجرای این مدل با تسهیل سرمایه‌گذاری‌های کلان، کاهش هزینه‌های تولید، افزایش بهره‌وری و تقویت قدرت چانه‌زنی، به ارتقای تاب‌آوری اقتصادی تعاونی‌های کوچک کمک شایانی می‌کند. همچنین این رویکرد با حذف ربا، ترویج عدالت توزیعی و تأکید بر مالکیت جمعی و شفافیت مالی، کاملاً با ارزش‌های اقتصاد اسلامی همسوست. نتیجه‌گیری: نتایج حاکی از آن است که موفقیت این مدل نیازمند تقویت چارچوب‌های حقوقی، توسعه ابزارهای مالی اسلامی و توانمندسازی مدیریتی است. این ساختار می‌تواند به عنوان الگویی عملی و بومی برای اصلاح ساختار کشاورزی ایران و سایر کشورهای اسلامی مورد استفاده قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Islamic Finance Model for Joint-Stock Agricultural Cooperatives to Achieve Economies of Scale and Social Justice

نویسنده English

mohammad saeid panahi boroojerdi
Assistant Professor, Faculty of Economics, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran
چکیده English

Introduction: The agricultural sector of Iran, despite its pivotal role in ensuring food security and generating employment, has failed to benefit from economies of scale due to the fragmented structure of land holdings, financial constraints, and managerial weaknesses. Although small agricultural cooperatives hold a special position in the Islamic economy, they face serious challenges in maintaining economic efficiency and sustainability.
Objective: The main objective of this research is to design an efficient institutional structure that aligns with the principles of Islamic economics, thereby providing the necessary groundwork for agricultural cooperatives to benefit from economies of scale while upholding social justice.
Methodology: This study, using a library-based method and documentary analysis, examines the theoretical foundations of Islamic economics, cooperative theory, joint-stock company structures, and the concept of economies of scale. Based on this analysis, it proposes a hybrid model titled the “Cooperative–Joint Stock Company with Islamic Financing.”
Findings: The findings indicate that implementing this model significantly contributes to enhancing the economic resilience of small cooperatives by facilitating large-scale investments, reducing production costs, increasing productivity, and strengthening bargaining power. Furthermore, this approach is fully consistent with the values of Islamic economics, as it eliminates interest (Riba), promotes distributive justice, and emphasizes collective ownership and financial transparency.
Conclusion: The results suggest that the success of this model requires strengthening legal frameworks, developing Islamic financial instruments, and managerial empowerment. This structure can be utilized as a practical and indigenous model for reforming the agricultural structure of Iran and other Islamic countries.

کلیدواژه‌ها English

Islamic finance
joint-stock agricultural cooperatives
economies of scale
social justice
1.       الهام، صادق، و عباسی، یونس (۱۳۹۹). قرارداد استصناع بانکی در ترازوی تحلیل و نقد فقهی. اقتصاد اسلامی، (۷۹)، ۸۷۱۱۳.
2.       باصری، بیژن، صادقی، حسین، و خاکسار، غلامرضا (۱۳۸۹). بررسی عملکرد تعاونی‌های تولید در کشاورزی ایران. پژوهش‌های اقتصادی (رشد و توسعه پایدار)، ۱۰(3)، ۱۲۴.
3.       حسینی، سیدعلی، حکمت، هانیه، و کاشف، معصومه (۱۳۹۲). نقش صکوک اجاره و اوراق مشارکت در تأمین مالی شرکت‌ها. حسابداری و منافع اجتماعی، (۸)، ۱۲۶.
4.       خالدی کوهسار، کاظمی، سیدحسن، و شاهمرادی‌فرد، منوچهر (۱۳۹۷). تبیین جایگاه واقعی بخش کشاورزی ایران در اقتصاد ملّی با تمرکز بر ارزش‌افزوده کسب‌وکار کشاورزی. اقتصاد کشاورزی و توسعه، ۲۶(104)، ۲۳۹۲۶۸.
5.       دشتی، قادر، و شرفا، سعید (۱۳۸۸). تحلیل صرفه‌های اقتصادی ناشی از مقیاس و اندازه بهینه در واحدهای پرورش مرغ تخم‌گذار استان تهران. اقتصاد کشاورزی و توسعه، ۶۸(4)، ۱۷۳۶.
6.       رجایی باغ‌سیائی، محمد، و پارساییان، حمید (۱۴۰۱). صکوک اجاره و رتبه‌بندی مخاطرات آن. معرفت اقتصاد اسلامی، ۲۶(1)، ۷۹۹۶.
7.       سپهر‌دوست، حمید، و یوسفی، سیدهادی (۱۳۹۲). بررسی کارایی اقتصادی تعاونی‌های تولیدی کشاورزی به دو روش تابع مرزی تصادفی و تحلیل پوششی داده‌ها. اقتصاد و توسعه منطقه‌ای، ۲۰(5)، ۱۸۹۲۰۶.
8.       سرآبادانی، غلامرضا (۱۳۸۳). اقتصاد تعاونی در اسلام. فصلنامه اقتصاد اسلامی، (۱۴)، ۱۰۵۱۲۶.
9.       سعیدی‌راد، محمدحسین، و پرهیزگار، سیدعبدالله (۱۳۹۰). مطالعه شاخص‌های مکانیزاسیون در کشاورزی خرده‌مالک استان خراسان رضوی و ارائه راهکارهای مناسب. ماشین‌های کشاورزی، ۱(1)، ۴۷۵۵.
10.    شوکتی آمقانی، محمد، کلانتری، خلیل، اسدی، و دیگران (۱۳۹۹). تحلیل پیامدهای خردی و پراکندگی اراضی کشاورزی در استان آذربایجان شرقی. تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، ۵۱(3)، ۵۶۸۵۸۵.
11.    صالح‌زاده، سیده‌مهتاب، و احمدی، زهرا (۱۴۰۲). مقایسه تطبیقی صکوک مضاربه و مشارکت. مدیریت و حسابداری در هزاره سوم، (۲۴)، ۵۱۱۵۲۸.
12.    عسکری، محمدمهدی، و همتی، حسن (۱۴۰۲). ارزیابی و اولویت‌بندی ابزارهای مالی اسلامی (صکوک) در ایران با تمرکز بر تسهیم ریسک. تحقیقات مالی اسلامی، ۲۸(4)، ۳۲۲۳۴۶.
13.    فرج‌زاده، زکریا، و زارعی، صمد (۱۳۹۶). تحلیل راهبردی تأمین مالی خرد و توان اشتغال‌زایی تعاونی‌های تولید استان فارس. تحقیقات اقتصاد کشاورزی، ۹(34)، ۱۹۳۲۲۴.
14.    کرباسی، علیرضا، و اوحدی، نسرین (۱۳۹۰). برآورد کارایی اقتصادی تعاونی‌های تولید کشاورزی: مطالعه موردی شهرستان سیرجان. تعاون و کشاورزی، (۶)، ۱۲۰.
15.    مزینی، ا، قربانی، س، و صلح‌خواه، ن (۱۳۹۳). طراحی الگوی عملیاتی تأمین مالی بخش صادرات با استفاده از صکوک در اقتصاد ایران. پژوهش‌های اقتصادی (رشد و توسعه پایدار)، ۱۴(2)، ۲۳۱۲۵۶.
16.    موسویان، سیدعباس (1402). بازار سرمایه اسلامی (1). تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
17.    موسویان، سیدعباس، کاوند، مجتبی، و ردادی، علی (۱۳۸۹). اوراق بهادار- صکوک- مضاربه: ابزاری مناسب برای توسعه بخش صادرات ایران. جستارهای اقتصادی، (۱۳)، ۱۴۵۱۷۲.
18.    موسویان، سیدعباس (۱۳۸۶). صکوک مزارعه و مساقات: ابزار مالی مناسب برای توسعه بخش کشاورزی ایران. اقتصاد اسلامی، (۲۶)، ۷۱۹۶.
19.    مهرجو، سعید، شیروانیان، عبدالرسول، و بخشوده، محمد (۱۳۹۶). بررسی صرفه اقتصادی ناشی از مقیاس در خانوارهای روستایی ایران. تحقیقات اقتصاد کشاورزی، (۳۳)، ۹۳۱۰۸.
20.    ناگهی، حسین، و کریمی، مصطفی (۱۳۹۸). نقش اعتباری‌بودن مالکیت و امانی‌بودن اموال انسان در بازتوزیع ثروت از منظر قرآن. معرفت، (۲۶۵)، دی، ۳۵۴۳.
21.    نجفی، بهاءالدین (۱۳۹۱). بررسی تجربیات تعاونی‌های کشاورزی در کشورهای منتخب و راهبردی برای ایران. تحقیقات اقتصاد کشاورزی، ۴(3)، ۱۲۷۱۴۸.
22. Birchall, J. (2003). Rediscovering the cooperative advantage: Poverty reduction through self-help. Geneva: ILO.
23. Cornforth, C. (2004). The governance of cooperatives and mutual associations: A paradox perspective. Annals of Public and Cooperative Economics, 75(1), 11–32.
24. Cox, T., Smith, J., Patel, R. (2024). Research trends in agricultural marketing cooperatives: A bibliometric analysis. Agriculture, 14(2), 199.
25. International Co-operative Alliance. (2023). ICA at a glance.
26. Jiang, L., Wang, Q., & Liu, J. (2021). Agricultural cooperatives participating in vegetable supply chain integration: A case study from China. Sustainability, 13 (PMC), Article 8224856.
27. Katchova, A. L., Yen, M.-F. (2016). The effect of capital constraints on the growth of agricultural cooperatives (NCERA‑210 Cooperatives Annual Meeting).
28. Muradian, R., & Martínez-Alier, J. (2001). Trade and the environment: From a 'Southern' perspective. Ecological Economics, 36(2), 281–297.
29. Oliveira Junior, O. P., & Wander, A. E. (2022). Agricultural cooperative system: Management challenges and feasible solutions. Revista de Administração da UFSM, 15(3), 411–433.
30. Ortmann, G. F., & King, R. P. (2007). Agricultural cooperatives I: History, theory and problems. Agrekon, 46(1), 18–46.
31. Shahzad, U., Mosavi, A., & Nosratabadi, S. (2023). Performance of rural production cooperatives in Iran: The role of social capital. Journal of Cleaner Production, 395, 136–149.
32. Spear, R. (2000). The co-operative advantage. Annals of Public and Cooperative Economics, 71(4), 507–523.
33. Wen, L., & Chatalova, L. (2021). Will transaction costs and economies of scale tip the balance in farm size in industrial agriculture? An illustration for non-food biomass production in Germany. Sustainability, 13(2), 733.
34. Zhan, X., Li, Y., & Chen, H. (2021). Impact of risk awareness and agricultural cooperatives' service on farmers’ risk perception and behavioral intention. Journal of Cleaner Production, 279, Article 123456.