اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی

تحلیل غبن در بازار سرمایه ایران: رویکردی فقهی و مبتنی بر نظریه بازی‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدزمان رستمی 1
غزل قلوزی 2
1 دانشیار گروه اقتصاد اسلامی، دانشکده علوم اقتصادی و اداری، دانشگاه قم، ایران
2 دانش‌آموخته دکتری اقتصاد اسلامی، دانشکده علوم اقتصادی و اداری، دانشگاه قم، ایران
10.22034/iec.2025.2048962.2832
چکیده
در بازار سرمایه ایران، وجود اطلاعات نامتقارن و ضعف شفافیت، زمینه‌ساز بروز پدیده غبن فاحش در معاملات شده است؛ به‌گونه‌ای که برخی بازیگران بازار با بهره‌گیری از دسترسی انحصاری به اطلاعات یا تبانی با نهادهای ناظر، می‌توانند معاملات را به زیان طرف ضعیف‌تر رقم بزنند. مسئله اصلی این پژوهش، بررسی میزان وقوع غبن فاحش ناشی از عدم تقارن اطلاعاتی و تأثیر آن بر کارایی و عدالت اقتصادی بازار سرمایه است. سؤال محوری تحقیق آن است که آیا معاملات مبتنی بر غبن فاحش در بازار سرمایه ایران رخ می‌دهد و این پدیده چه پیامدهایی برای سلامت بازار دارد؟ فرضیه پژوهش بر این استوار است که بی‌توجهی به قاعده نفی غبن و نبود نظارت مؤثر، منجر به زیان غیرمتعارف برای برخی فعالان بازار و کاهش اعتماد عمومی می‌شود. روش تحقیق به‌صورت توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از مدل‌سازی نظریه بازی‌ها انجام شده است تا رفتار بازیگران بازار در شرایط اطلاعات نامتقارن شبیه‌سازی و تحلیل گردد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که در برخی موارد، معاملات بازار سرمایه ایران مشمول غبن فاحش است و غفلت از قاعده نفی غبن، نه‌تنها موجب زیان طرف مغبون، بلکه باعث اختلال در نظام قیمت‌گذاری و کاهش کارایی بازار می‌شود. راهکارهایی چون الزام به افشای کامل اطلاعات، تقویت نظارت مستقل و آموزش مالی به سرمایه‌گذاران، می‌تواند زمینه کاهش غبن و ارتقای سلامت بازار سرمایه را فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها
کارایی
بورس بازی
غبن
بازی‌های پویا با اطلاعات ناتمام
بازار سرمایه

عنوان مقاله English

Analysis of Ghabn in Iran's Capital Market: A Jurisprudential and Game Theory-Based Approach

نویسندگان English

mohammad zaman rostami 1
ghazal ghalvazi 2
1 Department of Islamic Economics, Faculty of Economic and Administrative Affairs, University of Qom, Qom, Iran
2 PhD student / Qom University
چکیده English

Abstract
In Iran’s capital market, the presence of asymmetric information and lack of transparency have paved the way for the emergence of gross unfairness (ghabn fāhesh) in transactions, allowing some market participants—by exploiting exclusive access to information or collusion with regulatory bodies—to conduct deals at the expense of the weaker party. The main issue addressed in this study is to examine the extent of gross unfairness resulting from information asymmetry and its impact on the efficiency and economic justice of the capital market. The central research question is whether transactions based on gross unfairness occur in Iran’s capital market and what consequences this phenomenon has for market integrity. The research hypothesis posits that neglecting the rule of negating unfairness and the absence of effective oversight lead to disproportionate losses for certain market participants and a decline in public trust. The research method is descriptive-analytical, utilizing game theory modeling to simulate and analyze the behavior of market participants under asymmetric information conditions. The findings show that, in some cases, transactions in Iran’s capital market are subject to gross unfairness, and ignoring the rule of negating unfairness not only harms the disadvantaged party but also disrupts price mechanisms and reduces market efficiency. Measures such as mandatory disclosure of complete information, strengthening independent oversight, and financial education for investors can reduce unfairness and enhance the health of the capital market.

کلیدواژه‌ها English

efficiency
game exchange
Ghabn
dynamic games with incomplete information
capital market
قرآن کریم.
1.       انصاری، مرتضی (1428ق). المکاسب. ج۳، چ3، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
2.       توحیدی، محمد، و موسویان، سیدعباس (1397). بررسی و تحلیل فقهی بورس‌بازی مبتنی بر دستکاری قیمت در بازار اوراق بهادار فصلنامه بورس اوراق بهادار، 11 (44)، 79-113.
3.       ﺟﻼﻟﯽ، سیدﻏﻼﻣﺮﺿﺎ، و دیگران (1393). ﺍﺭﺍﺋﻪ ﯾﮏ ﻣﺪﻝ ﻣﺎﻟﯽ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮﺭ ﺣﻞ ﺍﺧﺘﻼﻑ ﺩﺭ ﻗﺮﺍﺭﺩﺍﺩﻫﺎﯼ ﻣﺸﺎﺭﮐﺖ ﺩﻭﻟﺘﯽ ﺧﺼﻮﺻﯽ ﺑﺎ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺯ ﻧﻈﺮﯾﻪ ﺑﺎﺯﯼ‌ها. ﭘﮋﻭﻫﺶ‌ﻫﺎﯼ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺩﺭ ﺍﯾﺮﺍﻥ، 18 (3).
4.        جوزبرکند، محمد، و پناهیان، حسین (1399). ارزیابی کارایی بازار سرمایه با استفاده از مدل‌های پیشرفته اقتصادسنجی در بورس بهادار تهران. مهندسی مالی و مدیریت اوراق بهادار، (43).
5.       خانی، عبداله، و قجاوند، زیبا (1390). مروری بر ادبیات عدم تقارن اطلاعاتی و معیارهای اندازه‌گیری آن. حسابداری و مدیریت مالی، (8)، 49-34.
6.       خلیلی عراقی، منصور، و همکاران (1392). کاربردی از نظریه بازی‌ها در اقتصاد اسلامی. پژوهش‌های اقتصادی (رشد و توسعه پایدار)، 13 (3)، 108-87.
7.       خوش‌طینت، محسن، و یوسفی‌اصل، فرزانه (1387). رابطه بین تقارن و عدم تقارن اطلاعاتی با محافظه‌کاری. مطالعات تجربی حسابداری مالی، (20)، 37 -60.
8.       خویی، ابوالقاسم (1420ق). معتمد العروة الوثقی. ج۵، چ1، قم: مؤسسة احیاء آثار الإمام الخوئی.
9.       خویی، ابوالقاسم (1418ق). دُرَر الفوائد. ج۲، چ2، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
10.    ربیعی، ریحانه، و همکاران (1397). بررسی تأثیر دستکاری قیمت بر کارایی بازار در بورس اوراق بهادار. بورس اوراق بهادار، (43)، 131-113.
11.    ﺭﺋﻮﻓﯽﻧﯿﺎ، ﻣﺮﺟﺎﻥ، و همکاران (1397). ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﺪﻝ ﺗﺌﻮﺭﯼ ﺑﺎﺯﯼﻫﺎﯼ ﭘﻮﯾﺎ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮﺭ ﺗﺤﻠﯿﻞ ﺭﻗﺎﺑﺖ ﺩﺭ ﺳﺎﺧﺘﺎﺭ ﺑﺎﺯﺍﺭﻫﺎﯼ ﺍﻧﺤﺼﺎﺭﯼ ﭼﻨﺪﺟﺎﻧﺒﻪ. ﭼﺸﻢ‌ﺍﻧﺪﺍﺯ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺻﻨﻌﺘﯽ، (59‌)، 276– 263.
12.    ﺻﺎﻟﺢآﺑﺎدی، ﻋﻠﻲ (1388). بورسﺑﺎزی در ﺑﺎزار ﺳﻬﺎم از دﻳﺪﮔﺎه اﺳﻼم. ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﭘﮋوﻫﺸﻰ داﻧﺸﮕﺎه اﻣﺎم ﺻﺎدق، (20).
13.    صدر، محمدباقر (1420ق). دروس فی علم الأصول. ج۲، چ5، قم: مؤسسه امام الخمینی.
14.    عبدلی، قهرمان (1395). نظریه بازی‌ها و کاربردهای آن. تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
15.    ﻛﻼﻫﻲ، ﻓﻴﺮوزه (1380). ﭘﻴﺮاﻣﻮن ﺟﺎﻳﺰه ﻧﻮﺑﻞ اﻗﺘﺼﺎدی 2001، نظریه اﻃﻼﻋﺎت ﻧﺎﻣﺘﻘﺎرن. ﭘﮋوﻫش‌نامه بازرگانی، (20).
16.    قربانی، مجید، و باقری، عباس (1389). دستکاری بازار اوراق بهادار. پژوهش حقوق، (29).
17.    سیسی، سیدجمال (1403). تبیین خیار غبن در فقه و حقوق ایران. هجدهمین کنفرانس بین‌المللی مطالعات حقوقی و قضایی، اسپانیا.
18.    مرادزاده‌فرد، مهدی، و همکاران (1392). عدم اطمینان اطلاعاتی، عدم تقارن اطلاعاتی و فرصت‌های رشد. مطالعات تجربی حسابداری مالی، (39)، 145-125.
19.    موسوی خمینی، روح‌الله (1408ق). تحریر الوسیله. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
20.    میرزاخانی، رضا، و موسویان، سیدعباس (1396). جریان خیارات در معاملات سهام. فصلنامه بورس و اوراق بهادار، 10 (39)، 29 -95.
21.    میرمحمدصادقی، حسین (1378). حقوق کیفری اختصاصی: جرایم علیه امـوال و مالکیت، تهران: میزان و نشر دادگستر.
22.    مهدوی، سیدمحمدهادی. (1397). مبانی و مستندات خیار غبن در فقه مذاهب اسلامی. فقه مقارن، 6 (11)، 139 -156.
23.    نائینی، محمدحسین (1404ق). فوائد الاصول. ج۲، چ1، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
24.    نراقی، احمد (1408ق). عوائد الأیام. چ2، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
25.    نجفی، مهدی (1384). اخلاق و کارایی در بازار سهام از دیدگاه اسلام. اقتصاد اسلامی، 18.
26.    نجفی، محمدحسن (1413ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام. ج۲۳، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
 
27.  Akerlof, George A. (1970). The Market for Lemons: Quality Uncertainty and the Market Mechanism. Economics, (84), 488-500.
28.  Al-Saati, Abdul-Rahim (2002). The Permissible Gharar (Risk) in Classical Islamic Jurisprudence. Islamic Economics, 16 (2), 3-19.
29.  Badawi, Z. (1998) The Question of Risk. Islamic Banker, (32), 16-17.
30.  Fama, Eugene F. (1970). Efficient capital markets: A review of theory and empirical work. Finance,  (25), 383-417.
31.  Mahmoud, A. El-Gamal (2001). An Economic Explication of the Prohibition of Gharar in Classical Islamic Jurisprudence. Islamic Economic Studies, 8 (2).
32.  Weber, Olaf (2014). Social banking: Concept, definitions and practice. Global Social Policy 14 (2), 265-267.
33.  Zhang, Kem ZK, Benyoucef, Morad, and Zhao, Sesia J. (2016). Building brand loyalty in social commerce: The case of brand microblogs. Electronic Commerce Research and Applications, (15), 14-25.