اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی

تحلیل تطبیقی تعامل فرهنگ و نهادهای رسمی در حکمرانی خوب از منظر اقتصاد نهادی و اقتصاد اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
فاطمه سرخه دهی 1
امیر خادم علیزاده 2
1 استادیار گروه اقتصاد اسلامی، دانشکده اقتصاد، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
2 دانشیار گروه اقتصاد اسلامی، دانشکده اقتصاد، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
10.22034/iec.2025.2064427.2895
چکیده
مقدمه: ریشه بسیاری از چالش‌های اجتماعی و ناترازی‌های اقتصادی به کیفیت حکمرانی اجتماعی و اقتصادی برمی‌گردد. یکی از موضوعات مورد توجه در اقتصاد نهادی، چگونگی تعامل میان نهادهای رسمی و غیررسمی است. هدف: این پژوهش با هدف تبیین تفاوت‌های بنیادین در نقش و تعامل نهادهای رسمی و غیررسمی (فرهنگ) در تحقق حکمرانی خوب در دو چارچوب نظری «اقتصاد نهادی» و «اقتصاد اسلامی» انجام شده است. روش‌شناسی: با اتخاذ رویکرد تطبیقی کیفی و تحلیل محتوای منابع دست اول، مبانی مشروعیت، کارکردها و الگوی تعاملی نهادها در هر دو مکتب بررسی شد. یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد در اقتصاد نهادی مشروعیت نهادها مبتنی بر کارایی اقتصادی، کاهش هزینه‌های مبادله و توافق جمعی است. نهادهای غیررسمی عمدتاً نقش مکمل یا جایگزین نهادهای رسمی را ایفا می‌کنند و تغییر تدریجی و وابسته به مسیر تاریخی است. در اقتصاد اسلامی مشروعیت نهادها ریشه در شریعت، اخلاق دینی و مقاصد الهی دارد. در هر دو رویکرد، تعامل تکمیلی میان نهادهای رسمی و غیررسمی عامل کلیدی در تقویت حکمرانی مطلوب تلقی می‌شود. حکمرانی خوب از دیدگاه نهادی، ریشه در بهینگی مدل لیبرال-دموکراسی دارد و مورد قبول اقتصاد اسلامی نیست. نتیجه‌گیری: در اقتصاد اسلامی نهادهای غیررسمی دینی مانند امر به معروف و نهی از منکر، وقف و زکات پایه‌گذار نهادهای رسمی‌اند و از طریق سازوکارهای خودکنترلی همچون تقوا و مسئولیت‌پذیری اخروی هزینه‌های نظارت را کاهش می‌دهند. حکمرانی خوب در اقتصاد اسلامی، تلفیق نهادهای رسمی با مکانیزم‌های غیررسمی برخاسته از فرهنگ قرآنی، الگویی پایدار، عدالت‌محور، اخلاقی و بومی‌سازی‌شده ایجاد می‌کند؛ در حالی که سازوکار نهادی فاقد نظام اخلاقی یکپارچه برای همسوسازی این تعامل است. در نتیجه اتکای همزمان به نهادهای رسمی و ظرفیت‌های خودتنظیم‌گر فرهنگ دینی در اقتصاد اسلامی، نه‌تنها تعارض‌های نهادی کاهش می‌یابد، بلکه با ایجاد پیوند ساختاری بین «قانون» برآمده از شریعت و «اخلاق» الگویی کارآمدتر برای حکمرانی خوب در جوامع اسلامی ارائه می‌کند.
کلیدواژه‌ها
اقتصاد اسلامی، اقتصاد نهادی، تحلیل تطبیقی، حکمرانی خوب، فرهنگ، نهادهای رسمی

عنوان مقاله English

A Comparative Analysis of the Interaction between Culture and Formal Institutions in Good Governance from the Perspectives of Institutional Economics and Islamic Economics

نویسندگان English

Fatemeh Sorkhedehi 1
amir khademalizadeh 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Economics, Faculty of Economics, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Islamic Economics, Faculty of Economics, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran
چکیده English

Introduction: The roots of many social challenges and economic imbalances can be traced back to the quality of social and economic governance. One of the central concerns in institutional economics is the nature of interaction between formal and informal institutions.
Objective: This study aims to explain the fundamental differences in the roles and interactions of formal institutions and informal cultural institutions in achieving good governance within the theoretical frameworks of institutional economics and Islamic economics.
Methodology: Adopting a qualitative comparative approach and conducting content analysis of primary sources, the research examines the bases of legitimacy, institutional functions, and patterns of interaction in both schools of thought.
Findings: The findings indicate that in institutional economics, the legitimacy of institutions rests on economic efficiency, the reduction of transaction costs, and collective agreement. Informal institutions primarily serve as complements or substitutes for formal institutions, with institutional change occurring gradually and path-dependently. In Islamic economics, however, institutional legitimacy is grounded in Sharia, religious ethics, and divine objectives. In both perspectives, complementary interaction between formal and informal institutions is viewed as crucial for strengthening effective governance. Nevertheless, the concept of “good governance” in institutional economics is rooted in the optimality of the liberal-democratic model, which is not endorsed within Islamic economics.
Conclusion: The study concludes that in Islamic economics, informal religious institutions—such as enjoining good and forbidding evil, endowment (waqf), and zakat—serve as foundational sources for the formation of formal institutions. Through self-regulating mechanisms such as piety and accountability in the Hereafter, they reduce monitoring costs. Good governance in Islamic economics emerges from integrating formal institutions with informal mechanisms derived from Qur’anic culture, resulting in a stable, justice-oriented, ethical, and culturally grounded model. In contrast, institutional economics lacks an integrated moral system capable of harmonizing this interaction. Consequently, the simultaneous reliance on formal institutions and the self-regulating capacities of religious culture in Islamic economics not only reduces institutional conflict but also forges a structural linkage between Sharia-based law and ethics, offering a more effective model for good governance in Islamic societies.

کلیدواژه‌ها English

Islamic economics
Institutional economics
Comparative analysis
Good governance
Culture
Formal institutions
* قرآن کریم.
1.       آلموند، گ، و بینگن، پ (1375). جامعه­پذیری سیاسی و فرهنگ سیاسی. ترجمه علیرضا طیب. فصلنامه اطلاعات سیاسی و اقتصادی، بهمن و اسفند، 113-114، 22-31 .
2.       تراسپی، دیوید (1395). اقتصاد و فرهنگ. ترجمه کاظم فرهادی، تهران: نشر نی.
3.       حشمت‌زاده، م، حاجی یوسفی، ا، و طالبی، م (1396). بررسی موانع تحقق حکمرانی خوب در فرهنگ سیاسی ایران. فصلنامه علمی پژوهشی جستارهای سیاسی معاصر، 8 (1)، 1-24.
4.       خمینی، ر (1356). ولایت فقیه. تهران: انتشارات مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
5.       دانایی فرد، حسن (1400). گفتارهایی جدید در خط‌مشی‌گذاری عمومی. چ3، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
6.       سرخه‌دهی، ف (1404). از تقابل تا هم‌افزایی: تحلیل نقش اعتماد و فرهنگ در مشارکت اجتماعی و کارایی سیاست‌های اقتصادی. فصلنامه مطالعات میان فرهنگی، 20 (6)، 65-90.
7.       شریف الرضی، م.ح (1391). نهج‌البلاغه. ترجمه محمد دشتی، قم، انتشارات مؤسسه تحقیقاتی امیر المومنین.
8.       شفیعی، م، و خالقی، ع (1397). گفتمان مصلحت در فقیه سیاسی شیعه و اهل سنت. فصلنامه علومی سیاسی، 21 (81)، 33-56.
9.       صدر، م (1393). اقتصاد ما. ترجمه م برهانی و الف حسینی، قم: انتشارات پژوهشگاه شهید صدر.
10.    طباطبایی، محمدحسین (1378). المیزان. ترجمه محمدتقی مصباح یزدی، چ6، تهران: نشر امیرکبیر.
11.    فرهادی، م (1403)، صنعت بر فراز سنت یا در برابر آن: انسان‌شناسی توسعه‌نیافتگی و واگیره پیشرفت پایدار و همه سویه فردادی و فتوتی در ایران. چ3، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.
12.    قودجانی، ا (1391). راهبردهای توسعه تلفیق حکمرانی و رشد اقتصادی. تهران: مرکز پژوهشهای مجلس، گزارشهای کارشناسی، شماره مسلسل 12705.
13.    کریمی مله، ع (1391). تأملی نظری در نسبت حکمرانی خوب و امنیت ملی. فصلنامه مطالعات راهبردی، 15 (58)، 34-80.

14.     کوتر، ر، و یولن، ت (1388). حقوق و اقتصاد. ترجمه یدالله دادگر، و حامده اخوان‌هزاوه، تهران: انتشارات نور علم-برادران.

15.    محمدی، ح، کورنگ بهشتی، س، و دوازده‌امامی، ح (1403). ارائه الگوی فرهنگی حکمرانی خوب در دستگاه‌های ناظر بر عملکرد دولت. فصلنامه مطالعات راهبردی فرهنگ، 14 (2)، 147-172.
16.    مشهدی احمد، م (1392). معنا و مفهوم نهاد در اقتصاد نهادگرا: نگاهی به اختلافات موجود بین نهادگرایی قدیم و جدید و نقش نهادها در مناسبات اقتصادی. فصلنامه پژوهشنامه اقتصادی (رویکرد اسلامی ـ ایرانی)، 13 (48)، 49-77.
17.    موسایی، م (1389). دین، توسعه و فرهنگ. تهران: انتشارات جامعه‌شناسان.
18.    نورث، د (1385). نهادها تغییرات نهادی و عملکرد اقتصادی. ترجمه محمدرضا معینی، تهران: سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، معاونت امور اداری، مرکز مدارک علمی.
19.    یوسفی شیخ رباط، م. ر، و بابایی، ف (1394). طراحی مدل حکمرانی خوب بر اساس نامه مالک اشتر و مقایسه آن با اصول حکمرانی خوب بانک جهانی. فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، 15 (57).
20.  Aoki, M. (2007). Endogenizing institutions and institutional changes. Journal of Institutional Economics, 3 (1), 1–31, https://doi.org/10.1017/S1744137406000531.
21.  Alata S, F.  (2006). Islam and the Science of Economics. In book: The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought, Chapter 13, Blackwe, 587-606, DOI:10.5281/zenodo.29438.
22.  Cahyo eko Nur, (2023). Examining the potential of Waqf- Based Education Management. Islamic Social Finance, Zakat, Wakaf and Takafol, 3 (5), DoI:https://doi.org/10.33102.
23.  Chapra, M. U. (2008). The Islamic vision of development in the light of Maqāsid Al-Sharī‘ah (Working Paper). Islamic Development Bank. https://doi.org/10.13140/RG.2.1.4188.5047
24.  Chapra, M. U. (2016). The future of economics: An Islamic perspective, Vol.21, Kube Publishing Ltd.
Choice%202009.
25.  Cortright, D. C. Seyle, Kristen Wall (2017) Governance for Peace: How Inclusive, Participatory and Accountable Institutions Promote Peace and Prosperity. Cambridge University Press, DOI:https://doi.org/10.1017/9781108235471.
26.  Cousins, B. (1997). How Do Rights Become Real? Formal and Informal Institutions in South Africa’s Land Reform. IDS Bulletin , 28 (4), http://www.ids.ac.uk.
27.  Domjahn, T (2012). Informal institutions and economic development. Erasmus Journal for Philosophy and Economics, 5 (2), 151–154, http://ejpe.org/pdf/5-2-ts-1.
28.   Hodgson, G, M. (2006). What Are Institutions?,
Journal of Economic Issues , 40 (1), 1-25 , https://doi.org/10.1080/00213624.2006.11506879.
29.  Holt, R. T, Turner, J, E. (1970). The Methodology of Comparative Research: A Symposium from the Center for Comparative Studies in Technological Development and Social Change and the Department of Political Science. University of Minnesota, Free Press.
30.  Guiso. L. Sapienza. P. and L. Zingales (2006). Does Culture Affect Economic Outcomes? Journal of Economic Perspectives. 20 (2), 23–48.
31.  kuran, T. (2011). The long divergence: How Islamic law held back the Middle East. Princeton University
32.  Landman, T, & Carvalho, E. (2016). Issues and methods in comparative politics: An introduction, 4th ed., Routledge, https://doi.org/10.4324/9781315725376.
33.  Mokhtarianpour, M (2016). Islamic Model of Iranian Pattern Development Process Model. The Pattern of Islamic Development of Iran, 4 (8), 9-30.
34.  Morozumi, A, Jose veiga, F. (2016). Public Spending and Growth: The Role of Government Accountability. European Economic Review, (89), 148-171.
35.  North, D. (2006). Understanding the Process of Economic Change. Princeton, NJ: Princeton University Press.
36.  Kaufmann, D., Kraay, A. & Mastruzzi, M. (2010). The Worldwide Governance Indicators, Methodology and Analytical Issues. The World Bank, Development Research Group, Macroeconomics and Growth Team, 5430, 1-28.
37.  Tahir, S. (2017). Islamic Economics and Prospects for Theoretical and Empirical Research, JKAU: Islamic Econ., 30 (1), 3-20 , DOI: 10.4197 / Islec. 30-1.
38.  Patomäki, H. (1999). Good governance of the world economy?. Alternatives, 24 (1), 119-142.
39.  Ragin, C. C. (1989). The comparative method: Moving beyond qualitative and quantitative strategies. University of California Press.
40.  Roland, G. (2004). Understanding institutional change: Fast-moving and slow-moving institutions. Studies in Comparative International Development, 38 (4), 109-131, https://doi.org/10.1007/BF02686330.
41.  Rudyanto, A., & Siregar, S. V. (2018). The effect of stakeholder pressure and corporate governance on the sustainability report quality. International Journal of Ethics and Systems, 34 (2), 233–249, https://doi.org/ 10.1108/IJOES-05-2017-0071.
42.  Soysa I.de. Jütting (2012). Informal Institutions and Development: think Local, Act Global? OECD Development Centre and Development Assistance Committee – Network on Governance International Seminar on Informal Institutions and Development–What do we know and what can we do?
43.  Toboso, Fernando (1995). Explaining the Process of Change Taking Place in Legal Rules and Social Norms: The Cases of Institutional Economics and New Institutional Economics. European Journal of Law and Economics, 2 (1), 63-84 .
44.                        Williamson , O. (2009). Transaction Cost Economics: The Natural Progression, , The American Economic Review, 100 (3), 673-690.
45.  Williamson, O. E. (2000). The new institutional economics: Taking stock, looking ahead. Journal of Economic Literature, 38 (3), 595–613.
46.  Woods, N. (2000). The challenge of good governance for the IMF and the World Bank themselves. World development, 28 (5), 823-841.