اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی

الگوی چندلایه تأمین اجتماعی در اسلام با تأکید بر مفهوم عام امنیت‌بخشی در تأمین نیازهای معیشتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدجواد شریف‌زاده 1
حسین عیوضلو 1
سید رضا حسینی 2
جواد کجوری هرج 3
1 دانشیار و عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، ایران
2 دانشیار و عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران
3 دانشجوی دکتری علوم اقتصادی، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران، ایران
10.22034/iec.2026.2074222.2945
چکیده
تبیین نظام تأمین اجتماعی در اسلام گاهی منحصر بر سازوکارهای حمایت از نیازمندان صورت گرفته است و گاه مختصر تبیین‌های دیگری از آن شده است. پژوهش حاضر بر آن است با روش تحلیلی - توصیفی با درنظرگرفتن مفهوم عام امنیت‌بخشی نسبت به برخورداری از حد کفایت در سطح معیشت، ضمن بررسی مبانی، اصول و قواعد حوزه تأمین اجتماعی، راهبردها و ابزارهای نظام تأمین اجتماعی در اسلام را معرفی و مبتنی بر این اصول و مبانی و راهبردها، الگوی نظام چندلایه تأمین اجتماعی را ارائه کند. این سیر از اصول و مبانی تا قواعد، راهبردها و ابزارها و نهایتاً الگوی چند لایه ضمن استفاده از نتایج حاصل از روش فقه النظریات اندیشمندان اسلامی (ازجمله شهید صدر رحمة الله علیه) در کشف قواعد حاکم بر احکام (روبنا)، به نوعی بهره‌بردن از روش تأسیس در طراحی الگوی نظام تامین اجتماعی از اصول و مبانی به سمت روبناست. مطابق یافته‌های پژوهش، با در نظر گرفتن مفهوم عام امنیت‌بخشی در تعریف تأمین اجتماعی، الگوی اسلامی تأمین اجتماعی الگویی پنج‌لایه مبتنی بر راهبردهای اساسی «تمهید»، «تدبیر» و «تضمین» خواهد بود؛ این الگوی پنج‌لایه به ترتیب شامل لایه صفر: «تمهید عام»، لایه اول: «تمهید خاص»، لایه دوم: «تضمین معیشت و کفالت پایدار»، لایه سوم: «تدبیر پایه» و لایه چهارم: «تدبیر تکمیلی» است.
کلیدواژه‌ها
تأمین اجتماعی
عدالت اجتماعی
تکافل اجتماعی
فقر
اقتصاد اسلامی

عنوان مقاله English

The multilayered social security model in Islam, with an emphasis on the broad concept of providing security in meeting livelihood needs

نویسندگان English

MohammadJavad Sharifzadeh 1
Hosein Eyvazloo 1
Seyyed Reza Hoseini 2
Javad Kojoori Haraj 3
1 Associate Professor and Faculty Member of Imam Sadiq University, Tehran, Iran
2 Associate Professor and Faculty Member of Research Institute of Hawzah and University, Qom, Iran
3 PhD Student in Economic Sciences, Imam Sadiq University, Tehran, Iran
چکیده English

The explanation of the social security system in Islam has sometimes been limited to mechanisms for supporting the needy, and at other times, brief explanations of other aspects have been provided. The present study aims to employ an analytical-descriptive method, considering the broad concept of security in terms of ensuring a standard level of livelihood, to examine the foundations, principles, and rules of the social security domain, and to introduce the strategies and tools of the social security system in Islam. Based on these principles, foundations, and strategies, it proposes a model for a multilayered social security system. This progression from principles and foundations to rules, strategies, tools, and ultimately the multilayered model utilizes the results derived from the method of Islamic scholars' theoretical jurisprudence (including Martyr Sadr), while also employing the method of establishment in designing the social security system model from principles and foundations to superstructure. According to the research findings, by considering the broad concept of security in defining social security, the Islamic social security model will be a five-layered model based on the fundamental strategies of "Preparation", "Foresight" and "Guaranteeing". This five-layered model consists, in order, of “Layer 0: General Preparation (Tamhid 'Aam)”, “Layer 1: Targeted Preparation (Tamhid Khaas)”, “Layer 2: Livelihood Guarantee and Sustainable Kafalah”, “Layer 3: Basic Foresight (Tadbir Paaye)” and “Layer 4: Supplementary Foresight (Tadbir Takmili)”.

کلیدواژه‌ها English

Social security
Social justice
Social takaful
Poverty
Islamic economics
اصغری، سیدمحمد (1390). مفهوم، مبانی و شاخص‌های اصلی عدالت اجتماعی از منظر انقلاب اسلامی. پایگاه اطلاع‌رسانی حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (Khamenei.ir).
آل‌محمود، عبداللطیف (1414ق). التأمین الإجتماعی فی ضوء الشریعة الاسلامیة. ط1، بیروت: دار النفائس.
پایگاه اینترنتی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، مجموعه جامع‌الاحادیث، در:
https://hadith.inoor.ir.
پایگاه اینترنتی کتابخانه مدرسه فقاهت، در:
https://lib.eshia.ir.
پایگاه اینترنتی دانشنامه اسلامی، در:
https://wiki.ahlolbait.com.
تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد (1410ق). غررالحکم و دررالکلم. تحقیق/تصحیح سیدمهدی رجایی، چ2، قم: دار الکتاب الاسلامی.
حاج‌حسینی، حسن (1388). درآمدی بر مبانی تکافل و تأمین اجتماعی در اسلام. دوفصلنامه معرفت اقتصاد اسلامی، (139)، 55-68.
حسینی، سیدرضا (1395). الگوهای تأمین اجتماعی از دیدگاه اسلام و غرب. چ2، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
رضایی دوانی، مجید، و رضایی، مرتضی (1400). اصول بیمه اسلامی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
شوقی الفنجری، محمد (١٤٣١ق). الإسلام و التوازن الاقتصادی بین الأفراد و الدول. القاهرة: وزارة الأوقاف.
صالحی شهرابی، مهران (1396). بررسی ساختار تأمین اجتماعی کشورهای جهان (با تأکید بر کشورهای منتخب). تهران: مؤسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی، شماره مسلسل: 96(17) ML06DF، تاریخ انتشار گزارش: 31/05/1396.
صدر، سید محمدباقر (1393). اقتصاد ما. ج1، ترجمه سیدمهدی برهانی، چ1، قم: پژوهشگاه علمی-تخصصی شهید صدر.
صدر، سید محمدباقر (1393). اقتصاد ما. ج2، ترجمه سیدابوالقاسم حسینی (ژرفا)، چ1، قم: پژوهشگاه علمی-تخصصی شهید صدر.
صدر، سید محمدباقر، (1394). اسلام راهبر زندگی، مکتب اسلام، رسالت ما. ترجمه مهدی زندیه، چ2، قم: پژوهشگاه علمی تخصصی شهید صدر (انتشارات دار الصدر).
طباطبایی، محمدحسین (1374). ترجمه تفسیر المیزان. چ5، قم: دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم).
عبدالهی‌پور، مهدی، نقیب، سیدمحمد، غضنفری، علی، و زهراب، علی (1400). مفهوم‌شناسی نظام قرآن بنیان تأمین اجتماعی با تأکید بر مفهوم حیات طیبه. دوفصلنامه آموزه‌های قرآنی، 18(34)، 53 -80.
عیوضلو، حسین (1389). مروری بر معیارهای عدالت اجتماعی و اقتصادی در تطبیق با چارچوب شریعت اسلام. دوفصلنامه علمی - تخصصی مطالعات اقتصاد اسلامی، 2(2)، 5 -26.
غنوی، امیر (1383). عدالت اجتماعی از دیدگاه اسلام. فصلنامه انتظار، (13)، 93 -130.
کاظمی نجف‌آبادی، مصطفی، و حسینی، سیدرضا (1402). الگوی تکافل اجتماعی در اسلام. چ1، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
کتابخانه احادیث شیعه، در:
https://www.hadithlib.com.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیة.
المتقی الهندی، علاءالدین علی بن حسام‌الدین (بی‌تا). کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال. بیروت: مؤسسة الرسالة.
المجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1403ق). بحارالأنوار. ط2، بیروت: مؤسسة الوفاء.
مطهری، مرتضی (1384). بیست گفتار. چ20، تهران: انتشارات صدرا.
نگین، وحیده (1384). مبانی طراحی تور ایمنی اجتماعی. فصلنامه تأمین اجتماعی، (21)، 7 -35.
نوری، حسین بن محمدتقی (1408ق). مستدرک‌الوسائل و مستنبط‌المسائل. بیروت: مؤسسة آل‌البیت.
یوسفی، احمدعلی (1387). اهداف اقتصادی حکومت اسلامی. فصلنامه حکومت اسلامی، (13)، 31 -66.
Durlauf, Steven N. & Blume, Lawrence E. (2008). The New Palgrave Dictionary of Economics. Vol.7, New York: Palgrave Macmillan, 2nd ed.
Gillion, C.; Turner, J.; Bailey, C. & Latulippe, D. (2000). Social Security Pension: Development and Reform. Geneva: International Labor Office.
Wang, Peijie, Zhang, Miao, Shand, Rory, & E. Howell, Kerry (2014). Retirement, Pension Systems and Models of Pension Systems. Economics Working, Paper No.1402.
World Bank (2000). World Development Report 2000/2001: Attacking poverty. Oxford University PressInternational Labour Organization. 2010. Toolkit for Mainstreaming Employment and Decent Work, Geneva: ILO.
اقتصاد اسلامی
دوره 26، شماره 101
بهار 1405
صفحه 35-75