اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی

تحلیل چند لایه‌ای از جایگاه دولت در مواجهه با خیریه‌های معیشتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مصطفی کاظمی نجف ابادی
دانشیار گروه اقتصاد، پژوهشکده علوم اجتماعی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه ، قم، ایران.
10.22034/iec.2026.2007222.2883
چکیده
رابطه دولت و نهادهای خیریه معیشتی، به‌عنوان بخشی از بخش سوم اقتصاد، طی زمان دچار تحولات عمیق مفهومی و ساختاری شده است. این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی، سیر تطور نقش دولت از الگوهای رفاهی تا حکمرانی تنظیم‌گر و شبکه‌ای را بررسی کرده و نشان می‌دهد که نحوه مواجهه دولت با خیریه‌ها تابعی از مدل‌های حکمرانی، ساختار قدرت، ترجیحات سیاسی و زمینه‌های فقهی و اخلاقی است. از منظر نظری، با بهره‌گیری از مدل‌های یانگ، نجم و شوپرت، چهار نوع رابطه دولت و خیریه‌ها (همکاری، تکمیلی، هم‌جذبی و تقابلی) تحلیل شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در دوره نئولیبرال، دولت‌ها گرایش به برون‌سپاری خدمات اجتماعی به بخش خصوصی و خیریه‌ها یافته‌اند، اما این واگذاری‌ها چالش‌هایی چون وابستگی، تضعیف استقلال خیریه‌ها و تداخل در مأموریت‌های اجتماعی ایجاد کرده است. از منظر فقهی و اخلاق اسلامی نیز، دولت در برابر تأمین معیشت محرومان مسئول است و موظف به ایجاد ساختارهای منظم حمایتی مبتنی بر عدالت، تکافل و حق عمومی در منابع است. این پژوهش بر ضرورت بازتعریف جایگاه دولت در حکمرانی خیریه‌ها تأکید می‌کند و خواستار ترکیب رویکردهای نهادی، مشارکتی و ارزشی در تعامل با نهادهای خیریه معیشتی است.
کلیدواژه‌ها
خیریه معیشتی
حکمرانی
تکافل اجتماعی
رابطه دولت و خیریه

عنوان مقاله English

A Multi-Layered Analysis of the Government's Position in Confronting Subsistence Charities

نویسنده English

mostafa kazemi najafabadi
Associate Professor, Department of Economics, Research Institute of Hawzah and University, Iran
چکیده English

Introduction: The relationship between government and subsistence charities has undergone profound conceptual and structural transformations over time. Modern governance technologies and historical developments have fundamentally altered the government's role in addressing poverty.
Objective: This study aims to conduct a multi-layered analysis of the government's position toward subsistence charities from historical, governance, epistemological, jurisprudential, and ethical perspectives, in order to identify theoretical foundations and explain the optimal relationship model between the government and these institutions.
Methodology: This research is fundamental and employs a descriptive-analytical approach. Data collection was carried out through documentary and library methods, referring to authoritative historical, jurisprudential, ethical sources, and governance literature.
Findings: The findings indicate that the historical trajectory of the government-charity relationship has evolved from local religious solidarities to the welfare state model and then to the neoliberal approach emphasizing individual responsibility. From a governance perspective, the position of charity varies depending on the governance model (hierarchical, rational goal, consensual, or fluid). From an Islamic epistemological and ethical viewpoint, the government is directly responsible and the ultimate guarantor for providing the livelihood of the underprivileged, but this responsibility is designed on the basis of layered Takafol (social solidarity): first, compulsory collective sufficiency-based solidarity (Takafol-e Wajeb-e Kefa'i) rests upon the people; second, popular charitable institutions and local networks act; and only in the final layer does the government enter as a supporter.
Conclusion: The government should not engage in extensive direct administration of charitable affairs; rather, it plays the role of the ultimate backer, focusing on policymaking, regulation, and facilitation. Public participation bears the main burden, while the government provides support in governance layers.

کلیدواژه‌ها English

Subsistence Charity
Government-Charity Relationship
State Governance
Social Solidarity (Takafol)
Public Participation
* قرآن کریم.
** نهج‌البلاغه  (ترجمه انصاریان).
1.      آرام، محمدرضا (1398). نظام‌سازی بر مبنای تکافل اجتماعی. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
2.      ابن‌بابویه، محمدبن‌علی (1413ق). من لایحضره الفقیه. چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
3.      بخاری، محمد بن ‌اسماعیل (1422ق). صحیح بخاری. دمشق: دار طوق النجاه.
4.      تمیمی آمدی، عبدالواحد (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم. چ2، قم: دار الکتب الاسلامیه.
5.      حر عاملی، محمد بن ‌حسن (1409ق). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع).
6.      حکیمى، محمدرضا (1370). الحیاة. ترجمه احمد آرام، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى.
7.   دهستانی اسفندآبادی، حسین (۱۳۸۶). همکاری دولت و سازمانهای مردم‌نهاد در توسعه. مجله برنامه، (۲۱۸)، ۱۸-۲۱.
8.      رعنایی، حبیب‌الله، و دهاز، رضا (1402). جایگاه نهادهای خیریه در الگوهای حکمرانی: واکاوی چالش‌های موجود در نظام حکمرانی ایران. پژوهشنامه مطالعات وقف و امور خیریه، (2)، 131-172.
9.      رعنایی، ح، و مرتضوی، م (1391). تفکر شبکه‌ای در اداره امور عمومی. تهران: دفتر مطالعات برنامه و بودجه مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
10.   سامتی، مرتضی، رنجبر، همایون، و محسنی، فضیلت (1390). تحلیل تاثیر شاخص‌های حکمرانی خوب بر شاخص توسعه انسانی، مطالعه موردی: کشورهای جنوب شرقی آسیا. پژوهش‌های رشد و توسعه اقتصادی، (4)، 183 -223.
11.   سلیم بن قیس هلالی (1405ق). کتاب سلیم بن قیس هلالی. قم: الهادی.
12.   شیرینی، راضیه (1398). نقش حکومت اسلامی در گسترش حمایت مالی نیازمندان از منظر آموزه‌های اسلامی. مجله مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، (14)، 136 -157.
13.   صدر (شهید صدر)، سیدمحمدباقر (1417ق). اقتصادنا. چ2، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
14.   صدر، سیدکاظم (1387). اقتصاد صدر اسلام. چ2، تهران: دانشگاه شهیدبهشتی.
15.   طباطبایی (علامه طباطبایی)، سید محمدحسین (1374). ترجمه تفسیر المیزان. ترجمه سیدمحمدباقر موسوی ‌همدانی، چ5، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. 
16.   طوسی (شیخ طوسی)، محمد بن حسن (1407ق). تهذیب الاحکام. چ4، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
17.   علامه حلی، حسن بن یوسف (1414ق). تذکرة الفقها. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع).
18.   علامه حلی، حسن بن یوسف (1419ق). نهایة الاحکام. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع).
19.   عیاشی، محمد بن ‌مسعود (1380ق). تفسیر عیاشی. تهران: المطبعه العلمیه.
20.   کلینی، محمد بن ‌یعقوب (1407ق). الکافی. چ4، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
21.   گیلک حکیم‌آبادی، محمدتقی (1380). امام علی(ع)، دولت و سیاست‌های اقتصادی. کتاب نقد، (19).
22.   مسعوی‌پور، سعید، و باقری نصرآبادی، محسن (1397). اولویت‌بندی مسائل کلیدی در نظام حکمرانی بخش دولتی و غیردولتی ایران در حوزه خیریه‌ها. مجله سیاستگذاری عمومی، (3)، 141 -158.
23.   مکارم شیرزای، ناصر (1374). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
24.   منتظرالقائم، اصغر، و توفیق، سعید (1397). بررسی تطبیقی فرهنگ‌ گرفتن مالیات در سیاست‌گذاری امیرالمؤمنین(ع) با کارنامه فرمان‌گذاران پیش از ایشان (مطالعه موردی نامه 25 نهج‌البلاغه). مجله شیعه‌شناسی، (61)، 167 -190.
25.   منتظری، حسینعلی (1385). اسلام دین فطرت. تهران: نشر سایه.
26.   منتظری، حسینعلی (1409ق). کتاب زکات. قم: مرکز جهانی مطالعات اسلامی.
27.   موسویان، سیدعباس (1382). جایگاه دولت در اقتصاد از دیدگاه اسلام. اقتصاد اسلامی، (10).
28.   نعمان بن محمد (1285ق). دعائم الاسلام. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع).
29.   یزدی، سید محمدکاظم (1409ق). عروة الوثقی. ط2، بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
30. Anheier, helmut k. (2005). nonprofit organizations theory management policy. Routledge.
31. Axin, June and Mark Stern (2018). Social Welfare: A History of the American Response to Need.
32. Day, Phyllis (1997). A New History of Social Welfare.
33. Epstein, William (2010). Democracy without Decency: Good Citizenship and the War on Poverty.
34. Friedman, Milton (1962). Capitalism and Freedom. Ethics, (113), 82-105.
35. Garland, David (2016). The Welfare State: A very short introduction. United Kingdom: Oxford university press.  
36. Handler, Joel (2004). Social Citizenship and Workfare in the United States and Western Europe: The Paradox of Inclusion.
37. Hughes, O. E. (2003). Public Management. In: Public Management and Administration. London: Palgrave.
38. Kataja, Lauren Ann (2017). A History of Welfare Policy in the United States: T olicy in the United States: To Feed or Blame eed or Blame the Hungry?. Chancellor’s Honors Program Projects.
39. Kjar, A. M. (2004). Governance. UK: Polity Press.
40. Newman, J. E. (2001). Modernizing governance: New Labour, policy and society. Modernizing Governance, 1-208.
41. O’Connor, Brendon (2003). A Political History of the American Welfare System: When Ideas Have Consequences.
42. Peters, B. G., and Pierre, J. (2000). Citizens versus the new public manager: The problem of mutual empowerment. Administration & Society, 32(1), 9-28.
43. Salamon, Lester M. (1995). Partners in Public Service. Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press.
44. Salamon, Lester M. (1987a). Partners in Public Service: The Scope and Theory of Government-Nonprofit Relations. In The Nonprofit Sector: A Research Handbook, edited by Walter W. Powell. New Haven, CT: Yale University Press.
45. Salamon, Lester M. (1987b). Of Market Failure, Voluntary Failure, and Third-Party Government: The Theory of Government-Nonprofit Relations in the Modern Welfare State. Journal of Voluntary Action & Research, 16(1-2), 29-49.
46. Salamon, L. M., and Anheier, H. K. (1998). Social origins of civil society: Explaining the nonprofit sector cross-nationally. Voluntas: International journal of voluntary and nonprofit organizations, (9), 213-248.
اقتصاد اسلامی
دوره 26، شماره 102
بهار 1405
صفحه 5-41