اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی

اصول و شاخص های تاب آوری ملی با رویکرد اقتصاد اسلامی (مبتنی بر اندیشه های آیت الله جوادی آملی )

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
ام کلثوم فیاضی 1
سیدمهدی معلمی 2
سید کمال الدین عمادی چاچکامی 3
1 دانش‌پژوه دکتری تفسیر تطبیقی، مؤسسه آموزش عالی حوزوی معصومیه، قم، ایران
2 استادیار جامعة المصطفی العالمیة و عضو هیئت علمی بنیاد علوم وحیانی اسراء، قم، ایران.
3 عضو هیئت علمی بنیاد علوم وحیانی اسرا، قم، ایران.
10.22034/iec.2026.2086288.3022
چکیده
مقدمه: تاب‌آوری ملّی در ادبیات اقتصاد مقاومتی عمدتاً بر مقاومت ساختارهای کلان اقتصاد با رویکرد اقتصاد متعارف متمرکز است؛ اما در اندیشه آیت‌الله جوادی آملی با رویکرد اسلامی، تاب‌آوری اقتصاد با «تاب‌آوری اقتصادی آحاد ملت» گره خورده است. هدف: پژوهش حاضر با هدف استخراج اصول تاب‌آوری آحاد ملت با رویکرد اقتصاد اسلامی مبتنی بر اندیشه آیت‌الله جوادی آملی و ارائه شاخص‌های کمی متناظر برای سنجش آنها انجام شده است. روش‌شناسی: این پژوهش کیفی و اکتشافی است و از روش «تبیین کلام به کلام» که ریشه در سنت تفسیر قرآن به قرآن دارد، استفاده کرده است. یافته‌های پژوهش: یافته‌ها نشان می‌دهد شش اصل بنیادین در این راستا قابل شناسایی است: فقرزدایی (با تأکید بر توانمندسازی اقتصادی)؛ عدالت اقتصادی (با تشبیه ثروت به خون در پیکره جامعه)؛ تعاون و همیاری عاقلانه؛ مسئولیت‌پذیری و همبستگی اجتماعی؛ رعایت کرامت انسانی (با پرهیز از مزدوری)؛ استقلال اقتصادی (با عدم رکون به بیگانگان). نوآوری مقاله: این پژوهش برای اولین بار اصول استخراج‌شده از اندیشه یک فقیه، مفسر و فیلسوف را با شاخص‌های کمی عملیاتی پیوند می‌زند و نشان می‌دهد چگونه توانمندسازی مردم به جای مقاومت صرف اقتصاد، تاب‌آوری ملّی را پایدار می‌کند. نتیجه‌گیری: الگوی تاب‌آوری مستخرج از اندیشه آیت‌الله جوادی آملی، الگویی مردم‌پایه، عدالت‌محور، کرامت‌بنیان و استقلال‌گراست. بر خلاف الگوهای متعارف که بر شاخص‌های کلان متمرکزند، در این پارادایم «پرشدن جیب و کیف مردم» معیار نهایی موفقیت است. اصول شش‌گانه به گونه‌ای دیالکتیکی در هم تنیده‌اند و تحقق آنها نیازمند بومی‌سازی شاخص‌های بین‌المللی تاب‌آوری، طراحی سیاست‌های اقتصادی مردم‌محور، تقویت تعاونی‌ها و شرکت‌های کارگر-مالک است.
کلیدواژه‌ها
تاب‌آوری ملّی
اقتصاد مقاومتی
اقتصاد اسلامی
آیت‌الله جوادی آملی
شاخص‌های اقتصادی

عنوان مقاله English

Principles and indicators of national resilience with an Islamic economic approach (Based on the thoughts of Ayatollah Javadi Amoli)

نویسندگان English

Umm Kulthum Faiyazi 1
seyed mahdi moalemi 2
Seyed Kamaluddin Emadi Chachkami 3
1 PhD Scholar in Comparative Interpretation, Masoumiyyah Seminary Institute of Higher Education (Sisters)
2 Assistant Professor at Al-Mustafa University and Faculty Member of the Israa Foundation for Revelational Sciences
3 Faculty Member of the Israa Foundation for Revelational Sciences
چکیده English

Introduction: The agricultural sector of Iran, despite its pivotal role in ensuring food security and generating employment, has failed to benefit from economies of scale due to the fragmented structure of land holdings, financial constraints, and managerial weaknesses. Although small agricultural cooperatives hold a special position in the Islamic economy, they face serious challenges in maintaining economic efficiency and sustainability.
Objective: The main objective of this research is to design an efficient institutional structure that aligns with the principles of Islamic economics, thereby providing the necessary groundwork for agricultural cooperatives to benefit from economies of scale while upholding social justice.
Methodology: This study, using a library-based method and documentary analysis, examines the theoretical foundations of Islamic economics, cooperative theory, joint-stock company structures, and the concept of economies of scale. Based on this analysis, it proposes a hybrid model titled the “Cooperative–Joint Stock Company with Islamic Financing.”
Findings: The findings indicate that implementing this model significantly contributes to enhancing the economic resilience of small cooperatives by facilitating large-scale investments, reducing production costs, increasing productivity, and strengthening bargaining power. Furthermore, this approach is fully consistent with the values of Islamic economics, as it eliminates interest (Riba), promotes distributive justice, and emphasizes collective ownership and financial transparency.
Conclusion: The results suggest that the success of this model requires strengthening legal frameworks, developing Islamic financial instruments, and managerial empowerment. This structure can be utilized as a practical and indigenous model for reforming the agricultural structure of Iran and other Islamic countries.

کلیدواژه‌ها English

Islamic finance
joint-stock agricultural cooperatives
economies of scale
social justice
1.      ایرانمنش، سعید، صالحی، نورالله، و نظری رباطی، فاطمه (1400). بررسی و تبیین الگوی پیشرفت اقتصادی کوثری در اندیشه آیت‌الله جوادی آملی. نشریه آموزه‌های اقتصاد اسلامی، دانشگاه علوم رضوی، 1(1)، بهار و تابستان 1400.
2.      بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران (سالیانه). گزارش اقتصادی و ترازنامه. تهران: بانک مرکزی.
3.      حسین‌زاده، مصطفی، رحیمی، علی، و صمدی، سعید (1398). طراحی شاخص ترکیبی اقتصاد مقاومتی با رویکرد تحلیل شبکه‌ای. فصلنامه پژوهش‌های اقتصاد مقاومتی، 4(7)، 45-78.
4.      جوادی آملی، عبدالله (1387). نسبت دین و دنیا. تحقیق و تنظیم علیرضا روغنی موفق، قم: مرکز نشر اسراء.
5.      جوادی آملی، عبدالله (1397الف). سروش هدایت. ج7، تحقیق جعفر آریانی، قم: مرکز نشر اسراء.
6.       جوادی آملی، عبدالله (1397ب). سروش هدایت. ج8. تحقیق: جعفر آریانی. قم: مرکز نشر اسراء.
7.      جوادی آملی، عبدالله (1389الف). انتظار بشر از دین. تحقیق محمدرضا مصطفی‌پور، قم: مرکز نشر اسراء.
8.      جوادی آملی، عبدالله (1389ب). تسنیم، تفسیر قرآن کریم. ج17، تحقیق حسین اشرفی و عباس رحیمیان، قم: مرکز نشر اسراء.
9.      جوادی آملی، عبدالله (1395). تسنیم، تفسیر قرآن کریم. ج39، تحقیق جواد دشتی، روح‌الله رزقی و احمد جمالی، قم: مرکز نشر اسراء.
10.  جوادی آملی، عبدالله (1397ج). تسنیم، تفسیر قرآن کریم. ج46، تحقیق حسین اشرفی، قم: مرکز نشر اسراء.
11.  جوادی آملی، عبدالله (1388). اسلام و محیط زیست. تحقیق عباس رحیمیان، قم: مرکز نشر اسراء.
12.  جوادی آملی، عبدالله (1389ج). تفسیر موضوعی قرآن کریم. ج17، تحقیق مصطفی خلیلی، قم: مرکز نشر اسراء.
13.  جوادی آملی، عبدالله (1393الف). درس خارج فقه 18 فروردین (باب کراهة إجارة الإنسان نفسه). وبگاه بنیاد علوم وحیانی اسراء: esra.ir.
14.  جوادی آملی، عبدالله (1393ب). مصاحبه با رجانیوز 22 مهر، کد خبر 171259.
15.  حسینی، سیدرضا (1391). توسعه کوثری در چارچوب اخلاق الهی از دیدگاه جوادی آملی. دوفصلنامه حکمت اسرا، 5(1)، 61-93.
16.  خامنه‌ای، سیدعلی (1392). ابلاغیه سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی در 29 بهمن. پایگاه اطلاع‌رسانی قوانین و مقررات کشور، 3 اسفند 1392.
17.  خامنه‌ای، سیدعلی (1392). جلسه تبیین سیاست‌های اقتصاد مقاومتی، 20 اسفند. وبگاه
 KHAMENEI.IR.
18.  سازمان اوقاف و امور خیریه (سالیانه). گزارش عملکرد موقوفات و بقاع متبرکه. قم: سازمان اوقاف.
19.  سازمان تأمین اجتماعی ایران. (سالیانه). گزارش عملکرد سالانه. تهران: سازمان تأمین اجتماعی.
20.  عبدیانی، نرجس (1388). ابعاد رشد در مدینه فاضله مهدوی از دیدگاه جوادی آملی. فصلنامه انتظار موعود، 9(30)، 63-88.
21.  قنبری، سیروس، و عسگری، رضا (1399). ارائه شاخص ترکیبی تاب‌آوری اقتصادی برای استان‌های ایران. نشریه اقتصاد و توسعه منطقه‌ای، 27(2)، 115-142.
22.  غیاثوند، ابوالفضل، و عبدالشاه، فاطمه (پائیز 1394). شاخص‌های تاب‌آوری اقتصادی. فصلنامه روند، 22(71)، 79 -106.
23.  غیاثوند، ابوالفضل، و عبدالشاه، فاطمه (زمستان 1394). مفهوم و ارزیابی تاب‌آوری اقتصادی ایران. فصلنامه پژوهشنامه اقتصادی، 15(95)، 161-187.
24.  مرکز آمار ایران (سالیانه). پیمایش ملّی ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان. تهران: مرکز آمار ایران.
25.  وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی (سالیانه). گزارش آماری بخش تعاون. تهران: وزارت تعاون.
26.  وزارت کشور، سازمان ثبت امور شرکت‌ها و مؤسسات غیرتجاری (سالیانه). گزارش آمار سازمان‌های مردم‌نهاد. تهران: وزارت کشور.
27.  یوسف‌زاده، حسن (1398). مبانی پیشرفت کوثری در اندیشه علامه جوادی آملی. دوفصلنامه حکمت اسرا، 11(33)، 29-58.
28.  یوسفی، احمدعلی (1394). تحلیل الگوی آیت‌الله شاه‌آبادی. فصلنامه اقتصاد اسلامی، 15(57).
29.  طهماسبی، علی، و نوروزی، حسین (1400). شاخص ترکیبی تاب‌آوری اقتصادی ایران: شناسایی ابعاد و متغیرها. مجله برنامه‌ریزی و بودجه، 26(2)، 7-42.
30.                         Abdus Salam, M., & et al. (2024). Factors Affecting the Resilience of Islamic Firms: Shariah Screening and Financial Leverage. Forthcoming/Working Paper.
31.                         Ahmad, H. (2010). Financial crisis: Risks and lessons for Islamic finance. ISRA International Journal of Islamic Finance, 2(1), 7–32.
32.                         Alam Pour, M., & et al. (2020). Comparative Study of Financial Resilience of Shariah-Compliant Firms During Crisis Periods. Cambridge, MA: Harvard University.
33.                         Al-Mamun, A., & et al. (2025). The Impact of Islamic Label on Stock Returns and Volatility During COVID-19. Canberra: Australian National University.
34.                         Bourkhis, K. and Nabi, M. S. (2013). Islamic and conventional banks' soundness during the 2007–2008 financial crisis. Review of Financial Economics, 22(2), 68-77.
35.                         Chapra, M. U. (2008). The global financial crisis: Can Islamic finance help minimize the severity and frequency of such a crisis in the future? Islamic Development Bank.
36.                         Cihak, M., & Hesse, H. (2010). Islamic banks and financial stability: An empirical analysis. Journal of Financial Services Research, 38(2–3), 95–113.
37.                         Farhat, A., Hili, A., & Gannoun, I. (2025). Islamic Finance Performance During Crises: A Bibliometric Mapping and a Systematic Literature Review. Journal of King Abdulaziz University: Islamic Economics, 38(2).
38.                         Hasan, M., & Dridi, J. (2010). The effects of the global crisis on Islamic and conventional banks: A comparative study. IMF Working Paper, No.10/201.
39.                         Kurniawati, S., Ariani, Z., Hidayanti, N. F., Hulaimi, A., Agustina, A., & Dewi, N. Y. S. (2025). Financial System Stability in Islamic Economic Perspectives: A Global Literature Review. IICECE, 3(1).
40.                         Nugroho, L., Musa Gani, I., Harnovinsah, Abdullah, B., & Mahroji. (2025). Green Islamic Finance and Digital Economic Resilience in the Indo-Pacific Region. Jurnal Lemhannas RI, 13(4), 502-516.
41.                         Suseno, F., & Parsaulian, B. (2025). The Role of Good Corporate in Enhancing the Resilience and Performance of the Islamic Economy Amid Global Economic Uncertainty: A Focus on Malaysia and Indonesia. ICIEFS Proceeding, 3(1), 226–232.
42.                         Transparency International. (Annual). Corruption Perceptions Index (CPI). Berlin: Transparency International.
43.                         UNDP. (2023). Human Development Report 2023/2024. New York: UNDP.
44.                         UN-Habitat. (Annual). State of the World's Cities Report. Nairobi: UN-Habitat.
45.                         World Bank. (2023). Handbook on Poverty Measurement. 3rd ed. Washington, DC: World Bank.
اقتصاد اسلامی
دوره 26، شماره 102
بهار 1405
صفحه 79-120