اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی

تحلیل نظام زکات از منظر عدالت (بررسی نصاب اول در پایه های زکات)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموخته کارشناسی ارشد معارف اسلامی و اقتصاد دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران
10.22034/iec.2026.2078070.2967
چکیده
مقدمه: نظام زکات به عنوان یک نظام مالیات­ستانی پیچیدگی بالایی دارد و حاوی پایه­های مالیاتی و نرخ­های مالیاتی متنوع است. ازآنجاکه نظام مالیاتی طراحی‌شده توسط شارع قطعاً مبتنی بر عدالت است، تحلیل نظام زکات از منظر عدالت اهمیت ویژه­ای دارد. روش تحقیق: در این مقاله نشان داده می­شود نصاب اول در پایه­های نهگانه زکات بر اساس عدالت تعیین شده، افراد با سطح غنای مساوی را هدف قرار می­دهد. روش کار در این مقاله کشف است که شهید آیت‌الله صدر معرفی کرده، به کشف قواعد حاکم بر احکام اقتصادی می­پردازد. در همین راستا ابتدا تفاوت ماهیت پایه­های پول و حیوانات بررسی و سپس سطح غنای افراد در این دو پایه بر اساس عامل تعیین­کننده سطح غنا محاسبه می­شود. یافته­های تحقیق: در این مقاله ابتدا اموال در قالب منافع و سرمایه دسته­بندی شده و نوع پایه­های زکات بر حسب این دو مؤلفه مشخص می­گردد؛ سپس نشان داده می­شود نظام زکات مبتنی بر اخذ مالیات از منافع طراحی‌ شده و اخذ زکات از سرمایه، تنها به علت محدودیت­های اقتصاد صدر اسلام در دسترسی به منافع سرمایه بوده است. نتیجه‌گیری: الف) اثبات می­شود که نصاب اول پایه گوسفند، منافعی معادل با نصاب اول پایه طلا و نقره ایجاد ­می­کند که نشان‌دهنده تلاش شارع برای رعایت عدالت میان پایه­های سرمایه و منافع است. ب) محدودیت دسترسی به پول در صدر اسلام موجب شده است با وجود تلاش شارع برای اجرای صد در صدی عدالت در نظام زکات، ناگزیر برخی جنبه­های عدالت در نظام زکات امکان تحقق نداشته است. ج) با توجه به دسترسی فراگیر به پول در اقتصاد معاصر، الگوی پیشنهادی زکات عبارت است از زکات 2.5% درصد بر پس‌انداز یک‌ساله، به شرطی که میزان آن بیش از دوسوم متوسط مخارج سال خانوار باشد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Analysis of the Zakat System from the Perspective of Justice (Examining the First Nisab in the Basis of Zakat)

نویسنده English

hojjat-allah dalvand
Master’s graduate in Islamic Studies and Economics, Imam Sadeq University, Tehran, Iran
چکیده English


1. Introduction: The Zakat system, as a taxation system, is highly complex and contains diverse tax bases and tax rates. Given that the tax system designed by the Sharia (Islamic law) is certainly based on justice, analyzing the Zakat system from the perspective of justice holds special importance.
2. Research Methodology: This article demonstrates that the first threshold (Nisab) in the 9 bases of Zakat is determined based on justice and targets individuals with equal levels of affluence. The method employed in this article is the "discovery method," introduced by Ayatollah Martyr Sadr, which seeks to uncover the governing principles behind Sharia economic rulings. In this regard, the difference in the nature of money and animal bases is first examined, and then the level of individuals' affluence in these two bases is calculated based on the determining factor of affluence level.
3. Research Findings: This article first categorizes assets into 'returns' and 'capital' and identifies the types of Zakat bases according to these two components. It then shows that the Zakat system is designed to levy taxes on returns, and the collection of Zakat from capital was solely due to the economic limitations of early Islam in accessing the returns of capital (in terms of monetary assets).
4. Conclusion: a. It is proven that the first threshold for the sheep base generates returns equivalent to the first threshold for the gold and silver base, indicating the Sharia's endeavor to maintain justice among the bases of capital and returns.
b. The limitation in accessing money in early Islam has resulted in the Zakat system, despite the Sharia's effort for 100% implementation of justice, being unable to fully realize certain aspects of justice.
c. Considering the widespread access to money in the contemporary economy, the proposed Zakat model is a 2.5% Zakat on one-year savings, provided that the amount exceeds two-thirds of the average annual household expenses.

کلیدواژه‌ها English

Analysis of the Zakat System
Tax justice
Redesigning the Zakat System
1.       الموسوی الخمینی، روح‌الله (1379). تحریر الوسیلة: فتاوی الإمام الخمینی. ج1، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
2.       باقری، محسن (1393). تجزیه و تحلیل اقتصادی پرورش میش در عشایر استان چهارمحال و بختیاری. تحقیقات دام و طیور، 3(1)، 75-85.
3.       پاکزار، پروانه، طباطبائی وکیلی، صالح، مموئی، مرتضی، و فیضی، جمال (1397). اثر تزریق هورمون­های PMSG و GnRH بر نرخ چندقلوزایی در میش عربی. اولین همایش ملی علوم کشاورزی و زیست محیطی ایران، سیویلکا.
4.    تسخیری، محمدعلی (1382). شیوه شهید صدر(ره) در شناخت مکتب اقتصادی اسلام و پاسخ به
منتقدان. اقتصاد اسلامی، 3(10)، 9-22.
5.       صدر، کاظم (1374). اقتصاد صدر اسلام. تهران: مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
6.       صدر، کاظم (1369). پول و سیاست­های پولی در صدر اسلام. تحقیقات اقتصادی، (42).
7.       طوسی، محمد بن حسن (1365). تهذیب الأحکام. ج4، چ4، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
8.       فیض کاشانی، محمد بن شاه‌مرتضی (1406ق). الوافی. ج10، چ1، اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی(ع) العامّة.
9.       کلینی، محمد بن یعقوب (1387). الکافی. ج3 و 7، چ1، قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث.
10.   مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1403ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار أئمة الأطهار. ج93، ط1، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
11.   نوری طبرسی، میرزاحسین (1365). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. ج7، چ1، قم: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث.
12.   یوسفی، احمدعلی (1380). دگرگونی قیمت­ها در عصر تشریع. فصلنامه فقه، 8(28)، 214-215.
13.   یوسفی، محمدرضا (1379). بررسی روش آیت‌الله شهید صدر در کشف مکتب اقتصادی اسلام. فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق(ع)، (11-12)، 114-128.