اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی

تحلیل تاریخی و نهادی توسعه نظام قرض الحسنه در اقتصاد ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
وحید شقاقی شهری 1
فاطمه عسگری 2
1 استادیار، گروه اقتصاد و بانکداری اسلامی، دانشکده اقتصاد، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد، رشته علوم اقتصادی گرایش مالی اسلامی، دانشکده اقتصاد، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
10.22034/iec.2026.2078706.2971
چکیده
قرض‌الحسنه به عنوان یکی از ابزارهای مالی اسلامی، نقش بی‌بدیلی در تحقق عدالت اجتماعی، کاهش فقر و تقویت روحیه تعاون در جامعه ایفا می‌کند. با توجه به اهمیت این نهاد در اقتصاد ایران، مقاله پیش رو با هدف تحلیل تاریخی و نهادی توسعه نظام قرض‌الحسنه و شناسایی چالش‌ها و راهکارهای پیش روی آن، با بهره‌گیری از روش‌های ترکیبی تحلیل محتوا و پیمایش انجام شده است. در فاز کیفی و با استفاده از تحلیل محتوای نظام‌مند، نزدیک به ۱۵۰ کد مفهومی از متون استخراج و در قالب پنج حوزه کلیدی (اقتصادی-مالی، قانونی-نظارتی، نهادی-مدیریتی، زیرساخت-فناوری و فرهنگی-اجتماعی) دسته‌بندی شدند. این کدها مبنای طراحی پرسشنامه قرار گرفت که در بین ۳۸۴ نفر از خبرگان و فعالان این حوزه توزیع گردید. نتایج نشان می­دهد مهم‌ترین چالش‌های پیش روی نظام قرض‌الحسنه به ترتیب اولویت در حوزه‌های اقتصادی-مالی (32.1 درصد) و قانونی-نظارتی (22.9 درصد) قرار دارند. از سوی دیگر راهکارهای پیشنهادی نشان می‌دهد مؤثرترین اقدامات برای بهبود این نظام، در اولویت اول معطوف به حوزه قانونی-نظارتی (31.1 درصد) و در اولویت دوم مربوط به حوزه اقتصادی-مالی (24.3 درصد) است. بر این اساس تدوین قوانین شفاف، ایجاد نهاد ناظر مستقل، تأمین منابع مالی پایدار و ارائه مشوق‌های مالیاتی به عنوان راهکارهای کلیدی شناسایی شده‌اند. این یافته‌ها بر ضرورت گذار برنامه‌ریزی‌شده و اجرای اصلاحات ساختاری و نهادی برای دست‌یابی به نظام قرض‌الحسنه کارآمد و اثرگذار در اقتصاد ایران تأکید می‌ورزد.
کلیدواژه‌ها
قرض‌الحسنه
توسعه نهادی
اقتصاد اسلامی
بانکداری بدون ربا
عدالت اجتماعی

عنوان مقاله English

Historical and Institutional Analysis of the Development of Qarz al-Hassaneh System in Iran’s Economy

نویسندگان English

vahid shaghaghi shahri 1
fatemeh asgari 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Economics and Banking, Faculty of Economics, Kharazmi University, Tehran, Iran
2 M.A. Student, Economics (Islamic Finance), Faculty of Economics, Kharazmi University, Tehran, Iran
چکیده English

As one of the Islamic financial instruments, Qard-Al-Hasan plays an irreplaceable role in achieving social justice, reducing poverty, and strengthening the spirit of cooperation in society. Given the importance of this institution in the Iranian economy, this article aims to analyze the historical and institutional development of the Qard-Al-Hasan system and identify the challenges and solutions facing it, using combined methods of content analysis and survey. In the qualitative phase, using systematic content analysis, nearly 150 conceptual codes were extracted from the texts and categorized into five key areas (economic-financial, legal-supervisory, institutional-management, infrastructure-technology, and cultural-social). These codes were used as the basis for designing a questionnaire that was distributed among 384 experts and activists in this field.
The results of the study indicate that the most important challenges facing the Qard-Al-Hasan system are in the economic-financial (26.8%) and legal-supervisory (19.1%) areas, respectively. On the other hand, the proposed solutions show that the most effective measures to improve this system are focused on the legal-supervisory area (28.5%) in the first priority and the economic-financial area (22.3%) in the second priority. Accordingly, the formulation of transparent laws, the establishment of an independent supervisory institution, the provision of sustainable financial resources, and the provision of tax incentives have been identified as key solutions. These findings emphasize the necessity of a planned transition and the phased implementation of reforms to achieve an efficient and effective Qard-Al-Hasan system in the Iranian economy.

کلیدواژه‌ها English

: Qard-Al-Hasan
Institutional Development
Islamic Economics
Interest-Free Banking
Social Justice
1.       ابونوری، اسماعیل، و قاسمی، افسانه (1386). تأثیر اعتبارات خرد (قرض‌الحسنه) بر کاهش فقر روستایی: مطالعه موردی استان اردبیل. تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، (38)، 123 -134.
2.       اثنی‌عشری، ابوالقاسم، و بابایی، محمدرضا (1388). بررسی تأثیر تورم و نقدینگی بر منابع قرض‌الحسنه در ایران. دیدگاه‌های اقتصادی، (6)، 45 -62.
3.       آقاپور، وحید (1400). بررسی رابطه افزایش حساب‌های قرض‌الحسنه بر رشد اقتصادی در ایران. اقتصاد و بانکداری اسلامی، (10)، 27 -50.
4.       آقاپور، وحید (1401). تحلیل رابطه بین افزایش حساب‌های قرض‌الحسنه و رشد اقتصادی در ایران [پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه خوارزمی]. پایگاه اطلاعات علمی ایران.
5.       ایزدخواستی، حجت (1397). تسهیلات قرض‌الحسنه و تاب‌آوری اقتصادی در برابر شوک‌های تحریمی. راهبرد اقتصادی، (7)، 155 -178.
6.       بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران. (1403). گزارش عملکرد بانک‌های قرض‌الحسنه 1399–1403. تهران: بانک مرکزی.
7.       پرویز نصیرخانی، عزتی، مرتضی، و نظام‌دوست، رضوانه (1397). تأثیر نهادهای اسلامی انفاق و قرض‌الحسنه بر کاهش فقر در ایران. اقتصاد و جغرافیای اسلامی، (25)، زمستان، 221 -236.
8.       توحیدی‌نیا، ع. (1391). تحلیل عوامل مؤثر بر کاهش تمایل به تشکیل صندوق‌های قرض‌الحسنه مردمی. پژوهش‌های اقتصادی ایران، (17)، 123 -145.
9.       توحیدی‌نیا، ع. و فولادگر، وحید (1396). آسیب‌شناسی سپرده‌های قرض‌الحسنه در نظام بانکداری بدون ربای ایران. اقتصاد اسلامی، (18)، 155 -185.
10.   جلیلی‌فرد، احسان، سخنور، محمد، و آخوندزاده یوسفی، طاهره (1402). تأثیر ریسک اعتباری و نقدینگی تسهیلات قرض‌الحسنه بر ثبات سیستم بانکی ایران. بررسی مسائل اقتصاد ایران، (10)، 1-25.
11.   حبیبیان، مجید (1381). بررسی عملکرد قرض‌الحسنه در نظام بانکی بدون ربا. مطالعات اقتصاد اسلامی، (4)، 7 -32.
12.   حیدری، خ.، علیپور، ا.، و رنجبر، ه. (1396). اثرگذاری قرض‌الحسنه بر الگوی مصرف و پس‌انداز خانوارهای شهری. برنامه‌ریزی و بودجه، (22)، 215 -240.
13.   خطیبی، م. ح. (1380). صندوق‌های قرض‌الحسنه در ایران. تهران: نشر نور علم.
14.   سهیلی، ک. (1387). تحلیل عوامل بازدارنده توسعه قرض‌الحسنه در ایران. پژوهش‌های پولی و بانکی، (2)، 123 -148.
15.   صدر، سید محمدباقر (1376). اقتصادنا. قم: انتشارات اسلامی.
16.   بهشتی، سید محمدحسین (بی‌تا). نظام اقتصادی اسلام. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
17.   فرهنگ، امیرعلی، اثنی‌عشری، ابوالقاسم، و محمدپور، علی (1400). تأثیر سپرده‌های قرض‌الحسنه بر حجم نقدینگی و تورم در ایران. اقتصاد و بانکداری اسلامی، (39)، 95 -110.
18.   فتحی، س. ا.، نجفی، ب.، و حسینی، س. م. (1399). قرض‌الحسنه و افزایش درآمد سرانه در بخش کشاورزی: یک تحلیل پانلی. اقتصاد کشاورزی، (13)، 1 -20.
19.   موسایی، ا. (1382). تحلیل عملکرد صندوق‌های قرض‌الحسنه در ایران و چالش‌های پیش‌رو. پژوهش‌های اقتصادی، (3)، 87 -110.
20.   موسویان، سیدعباس (بی‌تا). بانکداری اسلامی: مبانی، ساختارها، ابزارها. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
21.   میرمعزی، سیدحسین (1384). بررسی چالش‌های تخصیص تسهیلات قرض‌الحسنه به نیازمندان واقعی در شبکه بانکی ایران. پژوهش‌های پولی و بانکی، (2)، 5 -28.
22.   مطیعی، ر. (1393). تحلیل رابطه علی بین توسعه قرض‌الحسنه و کاهش فقر مطلق در ایران. رفاه اجتماعی، (14)، 27 -50.
23.   نقیبی، مجید (1381). بررسی آثار اقتصادی قرض‌الحسنه در جامعه اسلامی. اقتصاد اسلامی، (2)، 9 -34.
24.   یونسی، ع. (1401). واکاوی و رتبه‌بندی آثار اقتصادی تسهیلات قرض‌الحسنه: رویکرد AHP. اقتصاد و بانکداری اسلامی، 41، 61-80.
25.   یونسی، ع. (1401). بازتعریف نقش قرض‌الحسنه در سیستم تأمین مالی ایران؛ از مصرف تا سرمایه‌گذاری. اقتصاد و بانکداری اسلامی، (40)، 5 -28.
1.      Abdelrahman Elzahi Saaid Ali & Khalifa Mohamed Ali & Muhammad Khaleequzzaman (2020). Enhancing Financial Inclusion through Islamic Finance. Vol.I, Palgrave Studies in Islamic Banking, Finance and Economics, Palgrave Macmillan.
2.      Ahmed, B., & Bukhari, S. (2021). The Role of Qard al-Hasan in Empowering Small Businesses: Evidence from Indonesian Islamic Banks. Journal of Islamic Monetary Economics and Finance, 7(1), 45-68.
3.      Ali, A. E. S., & Ali, K. M. (2021). Qard Hasan and Social Solidarity: The Experience of Islamic Banks in Sudan. Islamic Economic Studies Journal, 29(1), 78-102.
4.      Ayub, M., & Furqani, H. (2021). The Effectiveness of Qard al-Hasan in Islamic Microfinance: Lessons from Pakistan. Global Islamic Finance Report, 156-175.
5.      Farooq, M. O., & Hasan, M. B. (2022). Qard al-Hasan as a Tool for Poverty Alleviation: A Case Study of Islami Bank Bangladesh Limited. International Journal of Islamic Economics and Finance, 5(2), 123-150.
6.      Ibrahim, Z., et al. (2023). Integrating Waqf and Qard al-Hasan: A Sustainable Financing Model for Post-Pandemic Recovery in Malaysia. Journal of Islamic Finance, 12(1), 89-112.
7.      Iqbal, Z., & Mirakhor, A. (2022). Qard al-Hasan as a Social Safety Net in MENA Countries. Journal of Islamic Economics, Banking and Finance, 18(3), 210-235.
8.      Krippendorff, K. (2018). Content analysis: An introduction to its methodology. 4th ed., Sage Publications.
9.      Neuendorf, K. A. (2017). The content analysis guidebook. 2nd ed., Sage Publications.
10.  Uluof, S., et al. (2023). The Impact of Qard al-Hasan Loans on Household Income: Evidence from IKSAR in Turkey. Journal of Islamic Economics and Finance, 15(2), 45-67.
11.  Zulkifli, H. (2008), An Overview of the Effectiveness of the Administration of Waqf Land in Malaysia, Journal of Islamic Economics and Finance, Electronic copy available at: http://ssrn.com/abstract=2234208, 1-16.
اقتصاد اسلامی
دوره 26، شماره 102
بهار 1405
صفحه 149-193