اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی

تحلیل بین‌رشته‌ای عوامل بسترساز، پیامدها و شاخص‌های سنجش تطفیف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
وحید ارشدی 1
امیر حسین حسین زاده ایوری 2
1 استادیار، گروه پژوهشی اقتصاد اسلامی، پژوهشکده مطالعات‌ اسلامی در علوم‌انسانی ، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 دانشجوی دکتری، علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات معارف اسلامی و ارشاد، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران
10.22034/iec.2026.2076730.2958
چکیده
مقدمه: پدیده تطفیف (کم‌فروشی) به عنوان معضلی چندبُعدی، در قرآن کریم به‌شدت تقبیح شده و در فقه اسلامی مصداق نقض حقوق مالی (حق‌الناس) و از گناهان کبیره به شمار می‌آید. این پدیده فراتر از یک انحراف اخلاقی فردی، تهدیدی نظام‌مند برای بنیان‌های اقتصادی، اجتماعی و اخلاقی جامعه است. هدف: بررسی جامع عوامل بسترساز و پیامدهای پدیده تطفیف در عرصه اقتصادی–اجتماعی و ارائه اجزای یک شاخص ترکیبی برای سنجش میزان شیوع تطفیف در جامعه است. روش‌شناسی: پژوهش حاضر با اتخاذ روش اسنادی-تطبیقی-تحلیلی و با بهره‌گیری از چارچوب‌های نظری اقتصاد، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و حقوق به تحلیل نظام‌مند ابعاد مختلف پدیده تطفیف می‌پردازد. یافته‌ها: تطفیف پدیده‌ای چندعاملی است که از تعامل متغیرهای اقتصادی، جامعه‌شناختی، روان‌شناختی و نهادی شکل می‌گیرد. از منظر اقتصادی عواملی چون عدم تقارن اطلاعاتی، مخاطرات اخلاقی، فشارهای مالی، تورم، رکود و ضعف نهادهای نظارتی، انگیزه کم‌فروشی و کاهش پنهانی کیفیت را تشدید می‌کنند. در سطح جامعه‌شناختی، آنومی و تضعیف هنجارها و سرمایه اجتماعی به عادی‌سازی رفتارهای متقلبانه می‌انجامد و در سطح روان‌شناختی، ترجیحات غیراخلاقی، توجیه‌گری اخلاقی و محوشدن اخلاقی نقش کلیدی ایفا می‌کنند. بر این اساس پژوهش یک «شاخص ترکیبی سنجش تطفیف» مبتنی بر مؤلفه‌های کمی، کیفی، نظارتی و حقوقی برای پایش بازار و سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد پیشنهاد می‌کند. نتیجه‌گیری: تطفیف از تعامل فشارهای اقتصادی، ضعف نهادهای نظارتی، فرسایش هنجارهای اجتماعی و سازوکارهای توجیه‌گری اخلاقی شکل می‌گیرد. مقابله مؤثر با تطفیف مستلزم رویکردی جامع است که تقویت حکمرانی بازار، شفافیت اطلاعاتی، اصلاح نظام مالیاتی و ترویج اخلاق حرفه‌ای را توأمان دنبال کند.
کلیدواژه‌ها
تطفیف
اقتصاد اسلامی
نهادهای اقتصادی
عدم تقارن اطلاعاتی
حکمرانی بازار

عنوان مقاله English

An Interdisciplinary Analysis of Enabling Factors, Consequences, and Measurement Indicators of Tatfif

نویسندگان English

vahid arshadi 1
Amir Hossein HOSSEINZADEH EIVARI, AMIR HOSSEIN 2
1 Assistant Professor, Islamic Economics Research Group, Institute for Islamic Studies in the Humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
2 PhD student, Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Islamic Studies and Guidance, Imam Sadiq (AS) University
چکیده English

Introduction:
Tatfif (shortchanging or under-measurement), as a multidimensional phenomenon, is strongly condemned in the Holy Qur’an and, from the perspective of Islamic jurisprudence, constitutes a violation of financial rights (ḥaqq al-nās) and is considered one of the major sins. This phenomenon goes beyond an individual moral deviation and represents a systemic threat to the economic, social, and ethical foundations of society.
Objective:
The aim of this study is to provide a comprehensive examination of the underlying factors and socio-economic consequences of tatfif and to propose the components of a composite index for measuring the prevalence of tatfif in society.
Methodology:
This research adopts a documentary–comparative–analytical approach and draws on theoretical frameworks from economics, sociology, psychology, and law to conduct a systematic analysis of the various dimensions of tatfif.
Findings:
The findings indicate that tatfif is a multifactorial phenomenon arising from the interaction of economic, sociological, psychological, and institutional variables. From an economic perspective, factors such as information asymmetry, moral hazard, financial pressures, inflation, economic recession, and weak regulatory institutions intensify incentives for shortchanging and covert quality reduction. At the sociological level, anomie and the erosion of social norms and social capital contribute to the normalization of fraudulent behaviors, while at the psychological level, unethical preferences, moral rationalization, and moral disengagement play a key role. Accordingly, the study proposes a composite tatfif measurement index based on quantitative, qualitative, regulatory, and legal components to support market monitoring and evidence-based policymaking.
Conclusion:
Tatfif emerges from the interaction of economic pressures, weak regulatory institutions, the erosion of social norms, and mechanisms of moral rationalization. Effective prevention therefore requires a comprehensive approach that simultaneously strengthens market governance, enhances informational transparency, reforms the tax system, and promotes professional ethics.

کلیدواژه‌ها English

Tatfif
Commercial Fraud
Islamic Economics
Information Asymmetry
Social Capital
1.       ابن فارس، احمد (1979م). معجم مقاییس اللغة. به کوشش احمد م. هارون، بیروت: دار الفکر.
2.       ابن‌منظور، محمد بن مکرّم (1414ق). لسان العرب. ج11–12، بیروت: دار صادر.
3.       دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه دهخدا. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
4.       سجادی، علی، و پناهی‌آزاد، حسن (2022م). بررسی تفسیری کاستن از کار در قرآن با تکیه بر توسعه معنایی تطفیف و بخس. مطالعات تفسیری، 13(52)، 1–10.
5.       سلیمانی، محمد، و عربلو، مرتضی (1395). بررسی آثار و ثمرات اقتصادی ایفای کیل و میزان (با استفاده از نظرات علامه طباطبایی در تفسیر المیزان). مطالعات اقتصاد اسلامی، 9(1).
6.       صادقی، حسین، و آسایش، حمید (1394م). عدم تقارن و فقدان اطلاعات در بازار کالا و لزوم آموزش مبانی اقتصاد اسلامی. نشریه اقتصاد و بانکداری اسلامی، 4(11)، 7–36.
7.       طباطبایی، محمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعه مدرسین.
8.       محمدی‌راد، حسین، و مامقانی، زهرا (2018). قلمرو کم‌فروشی در فقه و حقوق ایران. فقه و مبانی حقوق اسلامی، 51(1).
9.       ملایی، سمیه، بهزاد، فاطمه، و عبدالرحیمی، علی (1402). تبیین معنای کم‌فروشی و پیامدهای آن از منظر آیات و روایات. سبک زندگی اسلامی با رویکرد سلامت، 7(1).
10.    میرزاجانی بیجرپاسی، مهدی، و صادقی نایری، رضا (1399). گفتمان‌سازی آیات قرآن در مبارزه با کم‌فروشی. مطالعات تفسیری، 11(42).
11.                        مکارم شیرازی، ناصر (1425ق). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
12.  Aaker, D. A. (1996). Building strong brands. Free Press.
13.  Ait Lahna, A. I. (2020). Hidāyāt sūrah al‑Muṭaffifīn: Dirāsah taṭbīqiyyah. QURANICA – International Journal of Quranic Research, 12(1).
14.  Akerlof, G. A. (1970). The market for “lemons”: Quality uncertainty and the market mechanism. The Quarterly Journal of Economics, 84(3).
15.  Albrecht, W. S., Albrecht, C. O., Albrecht, C. C., & Zimbelman, M. F. (2018). Fraud examination, 6th ed., Cengage Learning.
16.  Al‑Osaimi, M. F. B. (2023). Mentioning of the righteous and the wicked in surat al‑Muṭaffifīn in the Qur’an: An analytical rhetorical study. Arab Journal for Sciences & Research Publishing, 9(2).
17.  Baumol, W. J. (1990). Entrepreneurship: Productive, unproductive, and destructive. Journal of Political Economy, 98(5).
18.  Becker, G. S. (1968). Crime and punishment: An economic approach. Journal of Political Economy, 76(2).
19.  Cebula, Richard J.(2014). The Underground Economy in the U.S.A.: Preliminary New Evidence on the Impact of Income Tax Rates (and Other Factors) on Aggregate Tax Evasion 1975-2008,PSL Quarterly Review, vol.67, n.271.
20.  Diener, E., & Seligman, M. E. P. (2004). Beyond money: Toward an economy of well‑being. Psychological Science in the Public Interest, 5(1).
21.  Dinnie, K. (2015). Nation branding: Concepts, issues, practice. Routledge.
22.  Fama, E. F. (1970). Efficient capital markets: A review of theory and empirical work. The Journal of Finance, 25(2).
23.  Gurr, T. R. (2015). Why men rebel. Routledge.
24.  Helliwell, J. F., & Putnam, R. D. (2004). The social context of well‑being. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 359(1449).
25.  Holmstrom, B. (1979). Moral hazard and observability. The Bell Journal of Economics, 10(1).
26.  Keller, K. L. (2008). Strategic brand management: Building, measuring and managing brand equity, 3rd ed., Pearson Prentice Hall.
27.  Keynes, J. M. (1936). The general theory of employment, interest and money. Macmillan.
28.  Kornai, J. (1986). The soft budget constraint. Kyklos, 39(1).
29.  Kydland, F. E., & Prescott, E. C. (1982). Time to build and aggregate fluctuations. Econometrica, 50(6).
30.  Levi, M. (1998). A state of trust. In V. Braithwaite & M. Levi (Eds.), Trust and governance, Sage.
31.  Mauro, P. (1995). Corruption and growth. The Quarterly Journal of Economics, 110(3).
32.  Nazr, R. (2023). The phenomenon of defrauding/tampering (al‑tatfīf) in the Holy Qur’an: A rhetorical study. Alorooba Research Journal, 4(2).
33.  North, D. C. (1990). Institutions, institutional change and economic performance. Cambridge University Press.
34.  Putnam, R. D. (1995). Bowling alone: America’s declining social capital. Journal of Democracy, 6(1).
35.  Reichheld, F. F., & Sasser, E. (1990). Zero defections: Quality comes to services. Harvard Business Review, 68(5).
36.  Rose‑Ackerman, S., & Palifka, B. J. (2016). Corruption and government: Causes, consequences, and reform, 2nd ed., Cambridge University Press.
37.  Spagnolo, G., & Calzolari, G. (2009). Relational contracts and competitive screening. CEPR Discussion Papers, 7434.
38.  Spence, M. (1973). Job market signaling. The Quarterly Journal of Economics, 87(3).
39.  Stiglitz, J. E. (1987). The causes and consequences of the dependence of quality on price. Journal of Economic Literature, 25(1).
40.  Stiglitz, J. E., & Weiss, A. (1981). Credit rationing in markets with imperfect information. The American Economic Review, 71(3).
41.  Viscusi, W. K., Harrington, J. E., & Vernon, J. M. (2005). Economics of regulation and antitrust, Vol.1, 4th ed., MIT Press.
42.  Wilkinson, R. G., & Pickett, K. (2009). The spirit level: Why more equal societies almost always do better. Bloomsbury Publishing.
43.  Williamson, O. E. (1985). The economic institutions of capitalism. Free Press.
اقتصاد اسلامی
دوره 26، شماره 102
بهار 1405
صفحه 195-234