اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی

تحلیل فلسفی جایگاه مطالعات ریاضی در اقتصاد اسلامی بر اساس نظریه بنیادین حکمای اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار پژوهشکده فقه‌های تخصصی، مؤسسه عالی فقه و علوم اسلامی
چکیده
امکان و گستره مطالعات ریاضی در اقتصاد اسلامی تابع عوامل نظری و اجتماعی آن است. این عوامل در اقتصاد اسلامی متفاوت از اقتصاد متعارف‌اند، اما مانعی مبنایی و فنی در مسیر کاربست ریاضیات ایجاد نمی‌کنند؛ زیرا موضوع اقتصاد اسلامی در عوالم سه‌گانه (ماده، مثال و عقل) از ابعاد قابل مطالعه ریاضی برخوردار است و ریاضیات با شاخه‌های نوین خود (فارغ از جایگاه فلسفی برخی از این شاخه‌ها) می‌تواند در خدمت تحلیل بخش عمده‌ای از آن قرار گیرد. این مطلب به‌معنای حذف سایر ابعاد به‌نفع بعد ریاضی یا تغییر موضوع آن به‌امور ریاضی محض نیست. اقتصاد اسلامی می‌تواند در مطالعه ادراکات فردی و اجتماعی، کنش‌های فردی و اجتماعی، امور در معرض کمیابی، عوامل مؤثر بر اراده و کنش اقتصادی، تغییرات جوهری اقتصادی و ساختاری، صفات اقتصادی، آهنگ تغییرات اقتصادی جوهری، امور کیفی -با حفظ جهات غیرمقداری آنها- پدیده‌های احتمالی و امور نظری و اعتباری اقتصادی با رعایت شرائطی از ظرفیت مطالعات ریاضی (مقداری، صوری و ساختاری) استفاده کند. از لحاظ روش‌شناختی، تحقق این مطالعات وابسته به‌شکل‌گیری مدل‌های مفهومی کلیدی در اقتصاد اسلامی و شاخص‌سازی براساس آن مفاهیم است. بنابراین گستره و ابعاد کاربرد ریاضیات در اقتصاد اسلامی، تابع موضوعات خاص اقتصاد اسلامی در هر بخش از اقتصاد اسلامی بوده و درنتیجه تحقق ریاضیات در آن در ذیل بخش گسترده‌ای از محتوای نظری است که از تقلیل‌گرایی کمّی و صوری‌سازی افراطی پرهیز کرده، درعین‌حال از ریاضی‌گریزی مصون می‌ماند. با وجود این نباید از چالش صدق در تطبیق ریاضیات در اقتصاد اسلامی غفلت نمود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The philosophical analysis for position of mathematical studies in Islamic economics based on the fundamental theory of Islamic scholars

نویسنده English

mohammad ali farahani fard
Assistant Professor, Specialized Fiqh Research Center, Higher Institute of Fiqh and Islamic Sciences, Qom, Iran
چکیده English

The possibility and scope of mathematical studies in Islamic economics are contingent upon its theoretical and social factors. These factors in Islamic economics differ from those in conventional economics, yet they do not pose any foundational or technical obstacles to the application of mathematics; because the subject matter of Islamic economics, across the threefold worlds (matter, the Imaginal World, and the Intelligible World), possesses various dimensions that are amenable to mathematical study. Furthermore, mathematics, with its modern branches (regardless of the philosophical status of these branches), can serve the analysis of a substantial portion of these dimensions. However, this does not mean eliminating other dimensions in favor of the mathematical dimension, nor does it mean reducing its subject matter to pure mathematics. Islamic economics can utilize mathematical studies (quantitative, formal, and structural) in examining individual and social perceptions, individual and social actions, entities subject to scarcity, the mental and external factors influencing economic action, substantial economic and structural changes, economic attributes, the rate of substantial economic changes, qualitative matters (while preserving their non-quantitative aspects), probabilistic phenomena, and theoretical and conventional economic matters, provided that certain conditions are met. Methodologically, the realization of these studies depends on the formation of key conceptual models in Islamic economics and indexation based on those concepts. Therefore, the scope and dimensions of the application of mathematics in Islamic economics are subordinate to the specific topics of Islamic economics within each of its sectors; consequently, the realization of mathematics within it operates under a broad range of theoretical content that avoids quantitative reductionism and excessive formalization, while simultaneously remaining immune to math-avoidance. Nevertheless, the challenge of truth (correspondence) in the application of mathematics to Islamic economics must not be neglected.

کلیدواژه‌ها English

Mathematical studies
Critical assessment
Feasibility study
Islamic economics
Islamic philosophy
امید، مسعود (1382). درآمدی بر فلسفه ریاضی از نگاه متفکران ایران معاصر. فصلنامه علامه، (4).
پورکاظمی، محمدحسین (1381). نقش ریاضیات در مدیریت و اقتصاد. پیام مدیریت، 3(2)، 5-28.
پارسانیا، حمید (1390). جهان‌های اجتماعی. قم: کتاب فردا.
دادگر، یدالدلله (1382). ملاحظاتی اساسی پیرامون کاربرد ریاضیات در اقتصاد. نامه مفید، (31)، 5-22.
درخشان، مسعود (1387). نظام‌های اقتصادی. قم: فجر ولایت.
درویشی، باقر، شهیکی تاش، محمدنبی، و محمدی، حسین (1387). بررسی ریاضیات در آموزش اقتصاد. فصلنامه اقتصاد مقداری، 5(3)، 79 -105.
رجایی، سیدمحمدکاظم، و خطیبی، مهدی (1392). شاخص اسراف و معیارهای آن. قم: نشر المصطفی.
رجایی، سیدمحمدکاظم، و کاظمی، مصطفی (1390). شاخص ترکیبی صداقت در بازار اسلامی. مجله معرفت اقتصاد اسلامی، (5).
رجایی، سیدمحمدکاظم (1392). مفهوم و شاخص عدالت اقتصادی. معرفت اقتصاد اسلامی، (9).
سیدنورانی، سیدمحمدرضا، و خاندوزی، سیداحسان (1395). معرفی و محاسبه شاخص ترکیبی عدالت اقتصادی از منظر اسلامی در ایرانو مجله مجلس و راهبرد، (85).
شیخ‌الرئیس، ابن‌سینا (1404ق الف). الشفاء (الالهیات). قم: مکتبۀ آیۀالله المرعشی.
شیخ‌الرئیس، ابن‌سینا (1404ق ب). الشفاء (المنطق). قم: مکتبۀ آیۀالله المرعشی.
شیخ‌الرئیس، ابن‌سینا (بی‌تا). الرسائل فی الحکمۀ و الطبیعیات. قاهره: دار العرب.
شیرازی، صدرالدین (1302ق). رسالۀ اکسیرالعارفین. مجموعۀ الرسائل التسعه، تهران:] بی‌نا [.
شیرازی، صدرالدین (1363). مفاتیح الغیب. تهران: مؤسسه تحقیقات فرهنگی.
شیرازی، صدرالدین (1422ق). شرح الهدایۀ الاثیریه. بیروت: مؤسسۀ التاریخ العربی.
شیرازی، صدرالدین (1981م). الحکمۀالمتعالیه. بیروت: دار احیاء التراث.
صدر، سیدکاظم (1387). اقتصاد صدر اسلام. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
صدر، محمدباقر (1417ق) اقتصادنا. مشهد: دفتر تبلیغات اسلامی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1404ق). نهایة‌الحکمه. قم: جامعه مدرسین.
طوسی، خواجه نصیرالدین (1405ق) تلخیص‌المحصل. بیروت: دار الاضواء.
طوسی، خواجه نصیرالدین (1375). شرح الاشارات و التنبیهات للمحقق الطوسی. قم: نشر البلاغه.
طوسی، خواجه نصیرالدین (1383). اجوبۀالمسائل‌النصیریه. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
علیزاده، امیرخادم، پورکاظمی، محمدحسین، و کشاورز، محسن (1394). کاربرد ریاضیات در اقتصاد اسلامی مزایا و محدودیت‌ها. دوفصلنامه علمی پژوهشی مطالعات اقتصاد اسلامی، (15)، 57-90.
فارابی، ابونصر (1986م). کتاب‌الحروف. بیروت: دار المشرق.
فارابی، ابونصر (1996م). احصاءالعلوم. بیروت: مکتبۀ الهلال.
فارابی، ابونصر (1408ق). المنطقیات للفارابی. قم: مکتبۀ آیۀالله المرعشی.
متوسلی، محمود، و مشهدی‌احمد، محمود (1389). خاستگاه، نقش و پیامدهای کاربرد ریاضیات در علم اقتصاد. نامه مفید، (78)، 149-172.
مطهری، مرتضی (1369). شرح مبسوط منظومه. تهران: حکمت.
مطهّری، مرتضی (1370). مقالات فلسفی. تهران: حکمت.
میرمعزّی، سیدحسین (1386). اقتصاد کلان اسلامی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
میرمعزی، سیدحسین (1386). موضوع علم اقتصاد اسلامی. فصلنامه اقتصاد اسلامی، (28)، 7-35.
Derakhshan, Masoud (2014). A Critical Analysis of the Origin and Nature of Classical Mathematical Economics: Why Classical Economists Did Not Use Mathematics? International Journal of Business and Development Studies, 6(1), 5-20.
Derakhshan, Masoud (2014). Methodological Shortcomings in Classical Mathematical Economics: A Critical Examination of the Contributions of Cournot, Jevons and Walras. Iranian Journal of Economic Studies, 3(1), 61-82.
Derakhshan, Masoud (2017). The Origin and Limitations of Modern Mathematical Economics: A Historical Approach. International Journal of Business and Development Studies, 9(1), 5-26.
Lawson, Tony (2015). Essays on the nature and state of modern economics. NY: Routledge.
Romer, Paul (2015). Mathiness in the thory of economic growth. AER, 105(5), 89-93.