اقتصاد اسلامی

اقتصاد اسلامی

تحلیل کارایی بازار سرمایه اسلامی با استفاده از مدل‌های چندفراکتالی و نظریه آشوب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سعید محمدبیگی
دکتری فلسفه اقتصاد اسلامی، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران.
10.22034/iec.2026.2084937.3012
چکیده
مقدمه: این پژوهش به‌تحلیل کارایی بازار سرمایه اسلامی با به‌کارگیری چارچوب روش‌شناختی تحلیل چندفراکتال و نظریه آشوب می‌پردازد. مطالعه حاضر با تمرکز بر شاخص‌های جهانی سهام اسلامی در دوره 2010-۲۰۲۳، افزون بر شناسایی ساختارهای غیرخطی، نقش «عدم‌قطعیت فقهی» را به‌عنوان یک عامل درون‌زاد آشوب‌زا در این بازارها در معرض آزمون تجربی قرار می‌دهد. روش‌شناسی: پژوهش مبتنی بر تحلیل چندفراکتال بی‌روندی نوسانات (MF-DFA) برای برآورد طیف ‌نمای هورست تعمیم‌یافته و شناسایی رفتار چندفراکتال، همراه با محاسبه بزرگ‌ترین نمای لیاپانوف برای تشخیص آشوب است. همزمان یک شاخص ترکیبی (IFUI) برای کمی‌سازی عدم‌قطعیت فقهی بر اساس تغییرات استانداردهای شرعی، اعلامیه‌های متضاد فقهی و تحلیل محتوای خبری طراحی شده است. چالش اصلی این حقیقت است که چگونه عدم‌قطعیت فقهی (IFUI) به‌عنوان عامل درون‌زاد، ناکارایی چندفراکتال و آشوب در بازار سهام اسلامی را ایجاد می‌کند؟ این چالش با MF-DFA و لیاپانوف آزمون شده است. یافته‌ها: شاخص‌های اسلامی از ساختار چندفراکتال قوی ( بین ۰.۴۲ تا ۰.۵۱) و رفتار آشوبناک ( مثبت و معنادار) برخوردارند که مؤید ناکارایی آنها در شکل ضعیف است. نمای هورست تعمیم‌یافته برای تمام شاخص‌ها به‌طور معناداری بزرگ‌تر از ۰.۵ برآورد شده است. نتایج رگرسیون داده‌های تابلویی حاکی از رابطه مثبت و معنادار بین شاخص عدم‌قطعیت فقهی (IFUI) و هر دو متغیر درجه چندفراکتالیته ( ) و سطح آشوب ( ) است. همچنین همزمانی اوج‌گیری این شاخص با دوره‌های شناسایی‌شده حباب قیمتی -با استفاده از مدل LPPLS- یک کانال انتقال احتمالی را آشکار می‌کند. نوآوری اصلی این تحقیق در تلفیق روش‌شناسی پیشرفته اقتصاد فیزیک با یک متغیر نظری کلیدی و منحصربه‌فرد در چارچوب مالی اسلامی نهفته است. نتیجه‌گیری: یافته‌ها ضمن تأیید پیچیدگی ذاتی و پویایی‌های غیرخطی بازارهای اسلامی، بر اهمیت مدیریت نهادی عدم‌قطعیت فقهی از طریق شفاف‌سازی، استانداردسازی و هماهنگی بین‌المللی هیئت‌های شرعی برای افزایش کارایی و ثبات این بازارها تأکید می‌ورزد.
کلیدواژه‌ها
بازار سرمایه اسلامی
تحلیل چندفراکتال
عدم‌قطعیت فقهی
مالی رفتاری اسلامی

عنوان مقاله English

Analyzing the Efficiency of the Islamic Capital Market Using Multifractal Models and Chaos Theory

نویسنده English

Saeid Mohammadbeigi
PhD in Philosophy of Islamic Economics, Imam Khomeini Education and Research Institute, Qom, Iran
چکیده English

Introduction: This research analyzes the efficiency of the Islamic capital market by applying the methodological framework of multifractal analysis and chaos theory. Focusing on global Islamic stock indices over the period 2010–2023, the present study, in addition to identifying nonlinear structures, empirically tests the role of "jurisprudential uncertainty" as an endogenous chaotic factor in these markets.
Methodology: The research methodology is based on Multifractal Detrended Fluctuation Analysis (MF-DFA) to estimate the generalized Hurst spectrum and identify multifractal behavior, along with calculating the largest Lyapunov exponent to detect chaos. At the same time, a composite index (IFUI) has been designed to quantify jurisprudential uncertainty based on changes in Sharia standards, conflicting jurisprudential pronouncements, and news content analysis. The main research question is: How does jurisprudential uncertainty (IFUI), as an endogenous factor, generate multifractal inefficiency and chaos in the Islamic stock market? This question has been tested using MF-DFA and the Lyapunov exponent.
Findings: The findings show that Islamic indices have a strong multifractal structure (Δh between 0.42 and 0.51) and chaotic behavior (λ positive and significant), which confirms their weak-form inefficiency. The generalized Hurst exponent h(2) for all indices is estimated to be significantly greater than 0.5. The results of panel data regression indicate a positive and significant relationship between the Jurisprudential Uncertainty Index (IFUI) and both the multifractality degree (Δh) and chaos level (λ) variables. Furthermore, the coincidence of the peak of this index with identified price bubble periods (using the LPPLS model) reveals a possible transmission channel. The main innovation of this research lies in the combination of advanced econophysics methodology with a key theoretical variable unique to the Islamic finance paradigm.
Conclusion: The findings, while confirming the inherent complexity and nonlinear dynamics of Islamic markets, emphasize the importance of institutional management of jurisprudential uncertainty through transparency, standardization, and international coordination among Sharia boards to enhance the efficiency and stability of these markets.

کلیدواژه‌ها English

Islamic capital market
multifractal analysis
jurisprudential uncertainty
Islamic behavioral finance
محمودی، یعقوب، رهنمای رودپشتی، فریدون، شاهوردیانی شادی، و دیگران (1400). آزمون فرضیه بازار فرکتال با مدل تغییر رژیم مارکوف در بازار بورس تهران (یک ترکیب و همگرایی امکان‌پذیر). اقتصاد مالی، 15(54)، 1-22.
موسویان، سیدعباس، و توحیدی، محمد (1400). طراحی بازار سرمایه اسلامی در چهارچوب نظام اقتصادی اسلام (ماهیت، عناصر، روش کشف و طراحی). تحقیقات مالی اسلامی. 11(1)، 1-38.
موسویان، سیدعباس، سعیدی، علی، و مرتضی پاسبان (1394). تحلیل فقهی مالی معاملات بورس‌بازی در بازار سرمایه اسلامی با تأکید بر بورس اوراق بهادار، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه امام صادق(ع).
Ahmed, D. A. (2015). Factors of divergence of Syari’ah supervisory opinions and its effects on the harmonization of Islamic banking products and services. [Master's thesis, Universiti Utara Malaysia].
Alam, N., Arshad, S., & Rizvi, S. A. R. (2013). Stock market anomalies, market efficiency and the adaptive market hypothesis: Evidence from Islamic stock indices. Journal of International Financial Markets, Institutions and Money.
Alhomaidi, A., Hassan, M. K., Hippler, W. J., & Mamun, A. (2023). Do religious announcements conveyed by Imams affect stock prices in the Saudi Stock Exchange? Journal of International Financial Markets, Institutions and Money.
Al-Khazali, O., Leduc, G., & Mirzaei, A. (2017). Does the day-of-the-week effect exist in the Islamic equity markets? Research in International Business and Finance, (39), 1057-1075.
Aloui, C., & Hkiri, B. (2014). Co-movements of GCC emerging stock markets: New evidence from wavelet coherence analysis. Economic Modelling, (36), 421-431.
Aloui, C., Hkiri, B., Lau, C. K. M., & Hammoudeh, S. (2016). Investors’ sentiment and US Islamic and conventional indexes nexus: A time–frequency analysis. The North American Journal of Economics and Finance, (38), 1-29.
Asgharian, A., Christiansen, C., & Hougaard Jensen, S. (2019). Multifractal features of Islamic stock indices during financial crises. Journal of International Financial Markets, Institutions and Money, (58), 101-118.
Bakar, N. A., Abdelsalam, O., Taamouti, A., & Elmasry, A. (2023). The market uncertainty of ethically compliant equity: An integrated screening approach. Journal of International Financial Markets, Institutions and Money, (86), 101759.
Baker, S. R., Bloom, N., & Davis, S. J. (2016). Measuring economic policy uncertainty. The Quarterly Journal of Economics, 131(4), 1593-1636.
Bashir, T., Mansoori, E., & Hassan, A. (2021). Multifractal detrended fluctuation analysis of Malaysian Islamic stocks. Pacific-Basin Finance Journal, (67), 101-123.
Bergstra, J. A. (2014). Intrinsic randomness and the financial markets. University of Amsterdam.
Brock, W. A., Dechert, W. D., Scheinkman, J. A., & LeBaron, B. (1996). A test for independence based on the correlation dimension. Econometric Reviews, 15(3), 197-235.
Cronbach, L. J. (1951). Coefficient alpha and the internal structure of tests. Psychometrika, 16(3), 297-334.
D'Alvia, D. (2017). (Legal) uncertainty: Takaful between English common law and Shari'a law. International Review of Law.
D'Alvia, D. (2020). Risk, uncertainty and the market: A rethinking of Islamic and Western finance. International Journal of Law in Context, 16(2), 1-19.
Dawn. (2005, August 19). Fatwas put Saudi investors in a fix. Dawn.
El-Gamal, M. A. (2006). Islamic finance: Law, economics, and practice. Cambridge University Press.
Fama, E. F. (1970). Efficient capital markets: A review of theory and empirical work. The journal of Finance, 25(2), 383-417.
Gottwald, G. A., & Melbourne, I. (2016). The 0-1 test for chaos: A review. In Chaos Detection and Predictability. Springer.
Grassberger, P., & Procaccia, I. (1983). Characterization of strange attractors. Physical Review Letters, 50(5), 346-349.
Hkiri, B., Aloui, C., & Nguyen, D. K. (2017). Multifractal properties of Islamic stock markets. Emerging Markets Finance and Trade, 53(4), 794-812.
Jawadi, F., Jawadi, N., & Louhichi, W. (2014). Conventional and Islamic stock price performance: An empirical investigation. International Economics, (137), 73-87.
Jolliffe, I. T. (2002). Principal Component Analysis, 2nd ed., Springer.
Kang, S. H., Yoon, S. M., & Mensi, W. (2022). Multifractal analysis of Islamic stock markets in Southeast Asia. International Review of Financial Analysis, (79), 102-115.
Kantelhardt, J. W., Zschiegner, S. A., Koscielny-Bunde, E., Havlin, S., Bunde, A., & Stanley, H. E. (2002). Multifractal detrended fluctuation analysis of nonstationary time series. Physica A: Statistical Mechanics and its Applications, 316(1-4), 87-114.
Lawshe, C. H. (1975). A quantitative approach to content validity. Personnel Psychology, 28(4), 563-575.
Lo, A. W. (2004). The adaptive markets hypothesis: Market efficiency from an evolutionary perspective. Journal of Portfolio Management, 30(5), 15-29.
Mandelbrot, B. B. (1997). Fractals and scaling in finance: Discontinuity, concentration, risk. Springer Science & Business Media.
Mensi, W., Hammoudeh, S., & Yoon, S. M. (2014). Structural breaks and long memory in Islamic and conventional stock markets: Evidence from a comparative analysis. Economic Modelling.
Mensi, W., Hammoudeh, S., Reboredo, J. C., & Nguyen, D. K. (2017). Multifractal regulatory and hedging complexities for Islamic equity indices. Journal of International Financial Markets, Institutions and Money, (46), 147-160.
Metwally, M. M. (1997). Differences between the financial characteristics of interest-free banks and conventional banks. European Business Review, 97(2), 92-98.
Naeem, M. A., Karim, S., Tiwari, A. K., & Goodell, J. W. (2020). Sharia-compliant cryptocurrencies: Multifractal analysis. The North American Journal of Economics and Finance, (53), 101-112.
Narayan, P. K., & Phan, D. H. B. (2021). Religiosity, neglected risk and asset returns: Theory and evidence from Islamic finance industry. Journal of International Financial Markets, Institutions and Money.
Netemeyer, R. G., Bearden, W. O., & Sharma, S. (2003). Scaling Procedures: Issues and Applications. Sage Publications.
Peters, E. E. (1994). Fractal market analysis: Applying chaos theory to investment and economics. John Wiley & Sons.
Rizvi, S. A. R., Arshad, S., & Alam, N. (2015). Crises and contagion in Asia Pacific—Islamic vs conventional markets. Pacific-Basin Finance Journal, (34), 315-326.
Safieddine, A. (2009). Islamic financial institutions and corporate governance: New insights for agency theory. Corporate Governance: An International Review, 17(2), 142-158.
Shah, S. A. A., Fianto, B. A., Imtiaz, B., Sukmana, R., & Ruslan, R. A. H. M. (2023). Shariah review of Brownian motion of Islamic stock market elements: Establishing the benchmarks of Islamic econophysics. Journal of Islamic Accounting and Business Research, 14(8), 1182-1194.
Shammout, H., & Muslim, H. (2023). Renewing the fatwa on contemporary financial transactions in light of the objectives of Sharia. Jerash for Research and Studies Journal, 24(2), Article 21.
Shiller, R. J. (2003). From efficient markets theory to behavioral finance. Journal of economic perspectives, 17(1), 83-104.
Vogl, M., Kojić, M., Mitić, P., Hanic, A., & De Araujo, F. H. A. (2026). Exploring and predicting the nonlinear dynamics of Islamic fixed-income securities by generalized chaos analysis and wavelet neural networks. Fractals, 34(01), 1-35.
Yaş, M., Mohamed Eskandar Shah Mohd Rasid, Aysan, A. F., & Azmat, S. (2024). Religious investor sentiment, Shariah compliance impact, and theological risk: Evidence from Bursa Malaysia. Türkiye İslam İktisadı Dergisi, 11(2), 38-58.
اقتصاد اسلامی
دوره 26، شماره 103
پاییز 1405
صفحه 157-217